مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۳ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
درد سنگ کلیه معمولاً از پهلو شروع میشود و بهصورت موجدار بهسمت کشالهٔ ران تیر میکشد.
بیشتر سنگهای کوچک (زیر ۵ میلیمتر) خودبهخود و بدون جراحی دفع میشوند.
نوشیدن آب کافی هم در درمان کمک میکند و هم مهمترین راه پیشگیری از عود است.
اگر درد پهلو با تب و لرز همراه شود، نشانهٔ احتمال عفونت پشت سنگ است و باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
نوع درمان مناسب فقط پس از آزمایش ادرار و تصویربرداری (سونوگرافی یا سیتیاسکن) مشخص میشود.
۰۱ علائم سنگ کلیه چیست؟
۰۱درد شدید و موجدار در پهلو یا کمر که میتواند بهسمت شکم، کشالهٔ ران یا اندام تناسلی تیر بکشد.
۰۲ادرار ممکن است صورتی، قرمز یا قهوهای شود؛ این خون در ادرار گاهی حتی بدون درد هم دیده میشود.
۰۳تهوع و گاهی استفراغ معمولاً همزمان با اوج درد بروز میکند.
۰۴بیقراری؛ برخلاف خیلی از دردهای دیگر، در حملهٔ سنگ کلیه نمیتوانید یکجا بیحرکت بمانید و مدام جابهجا میشوید.
۰۵وقتی سنگ به مثانه نزدیک میشود، تکرر ادرار، احساس فوریت برای دستشویی رفتن یا سوزش ادرار بروز میکند.
۰۶تب و لرز هشدار احتمال عفونت همراه سنگ است و نباید نادیده گرفته شود.
۰۲ چرا سنگ کلیه ایجاد میشود؟
۰۱کمآبی بدن و نوشیدن آب کم؛ وقتی ادرار غلیظ میشود، مواد معدنی راحتتر رسوب میکنند و سنگ میسازند.
۰۲رژیم غذایی پرنمک و پرگوشت قرمز که دفع کلسیم و اسید اوریک از کلیه را زیاد میکند.
۰۳سابقهٔ خانوادگی سنگ کلیه؛ اگر پدر، مادر یا خواهر و برادرتان سنگ کلیه داشتهاند، احتمال ابتلای شما هم بیشتر است.
۰۴اضافهوزن و کمتحرکی هم از عوامل شناختهشدهٔ خطر سنگ کلیهاند.
۰۵بیماریهای زمینهای مثل نقرس، پرکاری غدهٔ پاراتیروئید یا عفونتهای ادراری مکرر.
۰۶زندگی در آبوهوای گرم یا عرق زیاد بدون جبران مایعات.
۰۷برخی داروها یا مکملها که مصرف طولانیمدتشان خطر سنگسازی را بالا میبرد.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
دردی که با مسکن معمولی کم نمیشود یا لحظهبهلحظه شدیدتر میشود.
تب یا لرز همراه با درد پهلو؛ نشانهٔ احتمال عفونت پشت سنگ و یک اورژانس اورولوژیک است.
قطع کامل یا کاهش چشمگیر ادرار.
تهوع و استفراغ شدید که مانع نوشیدن آب میشود.
بروز علائم سنگ کلیه در دوران بارداری.
درد حاد در فردی که فقط یک کلیه دارد یا سابقهٔ پیوند کلیه دارد.
در هر کدام از این موارد معطل نکنید؛ با اورژانس تماس بگیرید یا سریع به نزدیکترین مرکز درمانی مراجعه کنید.
۰۳ سنگ کلیه چطور درمان میشود؟
۰۱برای سنگهای کوچک، معمولاً صبر میکنیم تا سنگ خودش همراه ادرار دفع شود؛ در این حالت فقط پیگیری و کنترل درد لازم است.
۰۲افزایش مصرف آب مهمترین کمک برای دفع خودبهخودی سنگ است؛ باید آنقدر بنوشید که رنگ ادرار روشن بماند.
۰۳برای کنترل درد حملهٔ کولیک کلیوی، معمولاً مسکنهای ضدالتهابی تجویز میشود.
۰۴گاهی داروهایی برای شلکردن عضلهٔ حالب تجویز میشود تا مسیر دفع سنگ راحتتر شود.
۰۵اگر سنگ بزرگ باشد یا خودبهخود دفع نشود، سنگشکنی بروناندامی با امواج شوک (ESWL) گزینهٔ رایج است؛ این امواج از بیرون بدن سنگ را خرد میکنند.
۰۶در یورتروسکوپی، پزشک با یک دستگاه باریک از راه مجرای ادرار و مثانه به حالب میرسد و سنگ را میشکند یا خارج میکند؛ نیازی به بریدن پوست نیست.
۰۷برای سنگهای خیلی بزرگ یا پیچیده، ممکن است نفرولیتوتومی پوستی (جراحی از راه یک برش کوچک در پشت) لازم شود.
۰۸انتخاب روش درمان به اندازه و محل سنگ، عملکرد کلیه و شرایط عمومی شما بستگی دارد؛ اورولوژیستتان این تصمیم را با شما میگیرد.
۰۴ چطور از سنگ کلیه پیشگیری کنیم؟
۰۱روزانه بهاندازهای آب بنوشید که ادرارتان روشن و کمرنگ بماند؛ این مشترکترین توصیه برای همهٔ انواع سنگ کلیه است.
۰۲نمک غذا را کم کنید؛ نمک زیاد باعث دفع بیشتر کلسیم از کلیه میشود.
۰۳مصرف گوشت قرمز و پروتئین حیوانی را متعادل نگه دارید.
۰۴کلسیم را از مواد غذایی (لبنیات) دریافت کنید، نه از قرص مکمل، مگر پزشک دستور دیگری بدهد.
۰۵اگر سابقهٔ سنگ اگزالات کلسیم دارید، مصرف غذاهای پراگزالات مثل اسفناج و چای پررنگ را محدود کنید.
۰۶بعد از اولین سنگ، آنالیز سنگ و آزمایشهای متابولیک ادرار را با پزشکتان پیگیری کنید؛ همین بررسی مشخص میکند علت دقیق چیست و چه چیزی را باید تغییر دهید.
۰۷وزن متعادل و فعالیت بدنی منظم داشته باشید.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
دفع سنگ کلیه چقدر طول میکشد؟
بستگی به اندازه و محل سنگ دارد؛ سنگهای کوچک معمولاً ظرف چند روز تا چند هفته دفع میشوند. اگر درد شدید ادامهدار شود یا سنگ دفع نشود، پزشک روش درمانی دیگری را پیشنهاد میدهد.
درد سنگ کلیه شبیه چیست و از کجا شروع میشود؟
درد معمولاً از زیر دندهها در پهلو یا کمر شروع میشود، موجدار است (میآید و میرود) و میتواند بهسمت شکم و کشالهٔ ران بکشد. خیلی از بیماران آن را یکی از شدیدترین دردهایی میدانند که تجربه کردهاند.
آیا سنگ کلیه بدون جراحی درمان میشود؟
بله، بیشتر سنگهای کوچک با نوشیدن آب کافی و مسکن، بدون هیچ مداخلهٔ جراحی، بهصورت خودبهخودی دفع میشوند. برای سنگهای بزرگتر یا وقتی دفع خودبهخودی جواب ندهد، روشهای کمتهاجمی مثل سنگشکنی یا یورتروسکوپی به کار میرود؛ عمل جراحی باز امروز بهندرت لازم میشود.
بعد از سنگشکنی (ESWL) چه مراقبتی لازم است؟
بعد از ESWL معمولاً چند روز خون کمی در ادرار و درد خفیف طبیعی است. نوشیدن آب فراوان به دفع خردهسنگها کمک میکند. اگر تب کردید یا درد شدید شد، حتماً به پزشک اطلاع دهید.
چرا سنگ کلیه دوباره برمیگردد؟
اگر علت زمینهای (مثل کمآبی مزمن، رژیم غذایی نامناسب یا یک بیماری متابولیک) اصلاح نشود، احتمال عود سنگ کلیه بالا میرود. به همین دلیل، بعد از اولین سنگ، آنالیز سنگ و پیگیری پزشکی کمک میکند علت دقیق پیدا شود و از سنگهای بعدی جلوگیری شود.
با سنگ کلیه چه غذاهایی را باید کمتر خورد؟
بهطور کلی نمک و گوشت قرمز زیاد را محدود کنید. اگر سنگ اگزالات کلسیم دارید، غذاهای پراگزالات مثل اسفناج را کم مصرف کنید؛ اما محدودیت دقیق باید بر اساس نوع سنگتان با پزشک تنظیم شود.
خلاصهٔ بالینی
سنگ کلیه (نفرولیتیازیس) یکی از شایعترین علتهای مراجعه به اورژانس با تابلوی کولیک کلیوی است: درد ناگهانی و موجدار پهلو، هماچوری (میکروسکوپی یا ماکروسکوپی) و تهوع یا استفراغ. انتخاب درمان به اندازه، محل و ترکیب احتمالی سنگ، درجهٔ انسداد و عملکرد کلیه بستگی دارد؛ اکثر سنگهای کوچک حالب را فقط زیر نظر میگیریم تا خودشان دفع شوند. در ویزیت اول، مهمترین کار افتراق سریع کولیک سادهٔ کلیوی از انسداد همراه با عفونت است؛ این حالت اورژانس اورولوژیک محسوب میشود و باید بیدرنگ درناژ شود.
۰۱ تشخیص و ارزیابی سنگ ادراری
۰۱در شرححال و معاینه، دنبال کولیک پهلو، سابقهٔ سنگ، سابقهٔ خانوادگی سنگ و بیماری متابولیک زمینهای بگردید.
۰۲علائم حیاتی، وضعیت آب بدن، حساسیت زاویهٔ دندهایمهرهای و شکم را معاینه کنید و علائم تحریک صفاقی یا سایر بیماریهای اورژانسی را هم رد کنید.
۰۳آنالیز و کشت ادرار بگیرید تا هماچوری، پیوری و عفونت همراه مشخص شود.
۰۴آزمایشهای پایهٔ خون شامل کراتینین، اوره، کلسیم، اسید اوریک و الکترولیتها را درخواست دهید.
۰۵سیتیاسکن بدون کنتراست (CT-KUB) استاندارد طلایی تشخیص است و اندازه، محل (کالیس، پلویس یا حالب) و تراکم سنگ را دقیق مشخص میکند؛ در بارداری، در کودکان یا در ارزیابی اولیه، سونوگرافی کلیه و مثانه کافی است.
۰۶اگر انسداد و عفونت همزمان دیده شود، این اورژانس اورولوژیک است؛ بیدرنگ سیستم کالیسیل را با استنت حالبی (دبلجی) یا نفروستومی پوستی درناژ کنید.
۰۷بعد از اولین حملهٔ سنگ یا در سنگهای عودکننده، سنگ دفعشده را برای آنالیز شیمیایی بفرستید و طبق گایدلاینها ارزیابی متابولیک ادرار ۲۴ساعته (کلسیم، اگزالات، سیترات، اسید اوریک، سدیم و حجم ادرار) را انجام دهید.
۰۲ درمان و مدیریت سنگ کلیه طبق گایدلاین
۰۱از همان اول، عفونت، انسداد، آنوری، تککلیهبودن و نارسایی کلیه را رد کنید؛ انسداد همراه با عفونت اورژانس اورولوژیک است.
۰۲اگر انسداد با سپسیس یا عفونت قابلتوجه همراه باشد، فوراً سیستم کالیسیل را با استنت حالبی (دبلجی) یا نفروستومی پوستی تخلیه کنید، کشت خون و ادرار بگیرید و آنتیبیوتیک را شروع کنید؛ درمان قطعی سنگ تا کنترل کامل عفونت عقب میافتد.
۰۳وقتی بیمار پایدار است، درد کنترل میشود، احتمال دفع خودبهخودی سنگ بالاست و عفونت، انسداد پایدار یا افت عملکرد کلیه وجود ندارد، میتوان تحت نظر گرفت و با تصویربرداری دورهای پیگیری کرد.
۰۴برای کولیک کلیوی، ضدالتهاب غیراستروئیدی خط اول تسکین درد است، مگر منع مصرف داشته باشد. اگر پاسخ نداد یا ممنوع بود، مسکن جایگزین بههمراه ضدتهوع تجویز کنید.
۰۵برای سنگهای حالب دیستال بزرگتر از پنج میلیمتر، در بیماران منتخب میتوان برای کمک به دفع سنگ آلفابلوکر تجویز کرد؛ فقط مراقب افت فشار خون و تداخل دارویی باشید.
۰۶برداشت فعال سنگ را در این موارد در نظر بگیرید: احتمال پایین دفع خودبهخودی، درد پایدار با وجود مسکن، انسداد مداوم، عفونت عودکننده، افت عملکرد کلیه، انسداد دوطرفه، یا ترجیح خود بیمار.
۰۷ESWL را برای سنگهای مناسب کلیه یا حالب بر اساس اندازه، محل، تراکم سنگ، فاصلهٔ پوست تا سنگ، آناتومی بیمار و وضعیت عفونت انتخاب کنید؛ گاهی به یک جلسهٔ تکراری یا اقدام تکمیلی نیاز پیدا میکند.
۰۸یورتروسکوپی همراه با خارجکردن سنگ یا شکستن آن با لیزر (معمولاً هولمیوم) در بیشتر سنگهای حالب و بخشی از سنگهای کلیه گزینهٔ مؤثری است. پیش از آن کشت ادرار را بررسی و عفونت فعال را درمان کنید؛ نیاز به استنتگذاری حالبی پس از عمل هم به شرایط بیمار بستگی دارد.
۰۹در بار سنگی بالا، سنگهای شاخگوزنی یا سنگهای کلیوی پیچیده، PCNL (نفرولیتوتومی پوستی) یا رویکرد ترکیبی را در نظر بگیرید.
۱۰بعد از درمان، پاکشدن سنگ و رفع انسداد را با تصویربرداری تأیید کنید؛ قطعات سنگ را برای آنالیز بفرستید و پیشگیری اختصاصی را بر اساس نوع سنگ و نتایج ارزیابی متابولیک تنظیم کنید.
پرچمهای قرمز بالینی
انسداد سیستم کالیسیل همراه با تب، لرز، پیوری، افت فشار خون، تاکیکاردی، گیجی یا هر نشانهٔ دیگر سپسیس.
آنوری، الیگوری، انسداد دوطرفه، تککلیهبودن، کراتینین رو به افزایش یا افت سریع عملکرد کلیه.
دردی که به مسکن جواب نمیدهد، استفراغ مداوم، کمآبی شدید یا ناتوانی بیمار در خوردن دارو و مایعات.
هماچوری شدید همراه با لخته، رتانسیون ادراری، ناپایداری همودینامیک یا شک به خونریزی قابلتوجه.
بارداری همراه با انسداد یا عفونت، نقص ایمنی، بیماری مزمن کلیوی پیشرفته یا وضعیت عمومی ناپایدار بیمار.
علائم غیرمعمول یا مشکوک به بیماریهای اورژانسی غیرادراری، مثل آنوریسم آئورت، بارداری خارجرحمی یا پیچخوردگی بیضه یا تخمدان.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد
۰۱طبق گایدلاینهای AUA، انجمن اندویورولوژی و EAU، اندازهٔ سنگ مهمترین عامل پیشبینیکنندهٔ دفع خودبهخودی است؛ هرچه سنگ کوچکتر و دیستالتر باشد، احتمال دفع بدون مداخله بیشتر است.
۰۲در سنگهای حالب دیستال بزرگتر، گایدلاینهای معتبر توصیه میکنند که برای کمک به دفع سنگ، آلفابلوکر تجویز شود؛ هرچند قدرت این توصیه در ویرایشهای اخیر کمتر از قبل شده است.
۰۳گایدلاینهای EAU و AUA یورتروسکوپی و ESWL را هر دو گزینهٔ خط اول برای بیشتر سنگهای کوچک تا متوسط کلیه و حالب میدانند؛ انتخاب بین این دو به آناتومی، اندازه، ترکیب احتمالی سنگ و ترجیح بیمار بستگی دارد.
۰۴همهٔ گایدلاینها نوشیدن آب کافی برای افزایش حجم ادرار را مؤثرترین و کمعارضهترین راه پیشگیری از عود سنگ میدانند.
۰۵در بیمار با ریسک بالا یا سنگ عودکننده، گایدلاینها ارزیابی متابولیک کامل و درمان هدفمند بر اساس نوع سنگ را توصیه میکنند؛ مثلاً تجویز سیترات در هیپوسیتراتوری.
منابع
گایدلاین انجمن اورولوژی اروپا (EAU) دربارهٔ سنگهای ادراری
گایدلاین مشترک AUA و انجمن اندویورولوژی دربارهٔ مدیریت جراحی سنگهای کلیه و حالب
گایدلاین NICE (بریتانیا) دربارهٔ ارزیابی و درمان سنگهای کلیه و حالب
