مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۳ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
بیشتر عفونتهای ادراری کودکان با درمان یبوست و اصلاح شیوهی ادرار کردن قابل پیشگیریاند.
نگهداشتن طولانی ادرار و خالی نکردن کامل مثانه، زمینه را برای رشد باکتری فراهم میکند.
بهداشت درست، بهویژه پاک کردن از جلو به عقب در دخترها، خطر عفونت را کم میکند.
نوشیدن آب کافی و دفع ادرار در فاصلههای منظم، به شستوشوی طبیعی مثانه از باکتری کمک میکند.
اگر کودک تبی دارد که علتش روشن نیست، آزمایش ادرار جزو بررسیهای استاندارد است.
۰۱ علائم عفونت ادراری در کودکان چیست؟
۰۱در نوزادان و کودکان خیلی کوچک، اغلب تنها نشانه، تبی بدون دلیل مشخص است.
۰۲بیقراری، بیاشتهایی، استفراغ و کمشدن وزن در شیرخوارها میتواند نشانهی عفونت ادراری باشد.
۰۳در کودکان بزرگتر، سوزش ادرار، تکرر ادرار و نیاز ناگهانی و فوری به دستشویی از نشانههای شایعاند.
۰۴ادرار ممکن است کدر، بدبو یا همراه با رگههای خون باشد.
۰۵درد یا فشار در پایین شکم شایع است؛ اگر عفونت به کلیه رسیده باشد، درد پهلو و کمر هم به آن اضافه میشود.
۰۶بازگشت شبادراری یا خیسشدن روزانهی کودکی که پیشتر کاملاً خشک بوده، میتواند نشانهی عفونت ادراری باشد.
۰۲ چرا کودکان دچار عفونت ادراری میشوند؟
۰۱یبوست مزمن روده را پر نگه میدارد و به مثانه فشار میآورد؛ این فشار نمیگذارد مثانه کامل خالی شود و خطر عفونت را بالا میبرد.
۰۲نگهداشتن عمدی ادرار، مثلاً برای ادامهی بازی یا خودداری از رفتن به دستشویی مدرسه، باکتری را در مثانه نگه میدارد.
۰۳بهداشت نادرست، مثل پاککردن از عقب به جلو در دخترها، باکتری روده را به مجرای ادراری میرساند.
۰۴دیر عوض کردن پوشک خیس یا کثیف، پوست ناحیهی تناسلی نوزاد را تحریک میکند و مستعد عفونت میسازد.
۰۵در پسرهای ختنهنشده، بهخصوص در سال اول زندگی، احتمال عفونت ادراری چند برابر بیشتر است، هرچند خطر مطلق همچنان کم میماند.
۰۶برگشت ادرار از مثانه به سمت کلیه در برخی کودکان از بدو تولد وجود دارد و خطر عود عفونت و آسیب کلیه را بالا میبرد.
۰۷خودداری از نوشیدن آب کافی، ادرار را غلیظ و کمحجم میکند و از شستوشوی طبیعی مثانه جلوگیری میکند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
تب ۳۸ درجه یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه، حتی بدون هیچ نشانهی دیگری، باید همان روز به پزشک یا اورژانس نشان داده شود.
تب بالا همراه با لرز، درد پهلو یا کمر و حال عمومی بد، نشانهی رسیدن عفونت به کلیه است و نیاز به بررسی فوری دارد.
استفراغ مکرر، امتناع از خوردن و نوشیدن، یا نشانههای کمآبی بدن مثل خشکی دهان و کمشدن دفعات ادرار.
خونریزی قابلتوجه در ادرار یا درد شدید شکم.
کودک اصلاً ادرار نمیکند یا فقط با گریه و فشار زیاد ادرار میکند؛ فوری به اورژانس مراجعه کنید.
بیحالی شدید، خوابآلودگی غیرعادی یا بیقراری آرامنشدنی در نوزاد؛ در این حالت با اورژانس تماس بگیرید.
۰۳ عفونت ادراری در کودکان چطور درمان میشود؟
۰۱پزشک برای تأیید عفونت، آزمایش ادرار و در صورت نیاز کشت ادرار درخواست میکند.
۰۲درمان اصلی آنتیبیوتیک خوراکی است که باید دقیقاً طبق مدت تجویزشده مصرف شود، حتی اگر کودک زودتر بهتر بهنظر برسد.
۰۳در نوزادان کوچک یا کودکان بدحال که نمیتوانند دارو و مایعات را نگه دارند، درمان در بیمارستان و با تزریق آنتیبیوتیک انجام میشود.
۰۴درمان یبوست با تغییر رژیم غذایی یا داروی نرمکنندهی مدفوع، طبق نظر پزشک، بخش مهمی از پیشگیری از عفونتهای مکرر است.
۰۵اگر عفونتها تکرار شوند، پزشک معمولاً سونوگرافی کلیه و مثانه یا بررسیهای تکمیلی را برای یافتن علت زمینهای درخواست میکند.
۰۶برای کنترل تب یا درد کودک، فقط با تجویز پزشک یا داروساز دارو بدهید؛ خودسرانه دارو دادن، بهخصوص در نوزادان و کودکان کوچک، خطرناک است.
۰۴ چطور از عفونت ادراری در کودکان پیشگیری کنیم؟
۰۱یبوست کودک را جدی بگیرید؛ فیبر کافی از سبزی، میوه و غلات کامل، همراه با آب کافی، فشار روده بر مثانه را کم میکند.
۰۲کودک را عادت دهید هر دو تا سه ساعت یکبار به دستشویی برود، نه فقط وقتی که دیگر نمیتواند خودش را نگه دارد.
۰۳هنگام نشستن روی توالت، پاهای کودک باید محکم روی زمین یا یک زیرپایه بایستد، نه در هوا؛ این وضعیت به خالیشدن کامل مثانه کمک میکند.
۰۴نگذارید نگهداشتن ادرار برای ادامهی بازی یا فرار از دستشویی مدرسه، عادت کودک شود؛ هر وقت نیاز داشت، اجازه بدهید برود.
۰۵اگر کودک بهخاطر خجالت یا عجله در مدرسه از رفتن به دستشویی اجتناب میکند، موضوع را با آموزگار یا مدرسه در میان بگذارید تا زمان و فرصت کافی داشته باشد.
۰۶برای دختربچهها، از سنین پایین روش درست پاک کردن از جلو به عقب بعد از دستشویی را آموزش دهید.
۰۷پوشک خیس یا کثیف را زود عوض کنید و پوست ناحیهی تناسلی نوزاد را تمیز و خشک نگه دارید.
۰۸به کودک لباس زیر نخی و گشاد بپوشانید و از حمام کفدار یا صابون معطر در ناحیهی تناسلی او پرهیز کنید.
۰۹هر روز آب کافی به کودک بدهید تا ادرارش رقیق بماند و مثانه بهطور منظم شسته شود.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
آیا یبوست باعث عفونت ادراری در کودکان میشود؟
بله. مدفوع انباشته در روده به مثانه فشار میآورد و نمیگذارد کودک ادرار را کامل خالی کند؛ همین زمینه رشد باکتری را فراهم میکند. درمان یبوست معمولاً عود عفونت را کم میکند.
کودکان در چه سنی بیشتر دچار عفونت ادراری میشوند؟
عفونت ادراری در هر سنی ممکن است، اما در شیرخوارها و کودکان زیر سن توالترفتن که هنوز کنترل کامل روی دفع ادرار ندارند، شایعتر دیده میشود.
پوشک بچه را هر چند وقت باید عوض کرد تا دچار عفونت ادراری نشود؟
بهمحض خیس یا کثیفشدن پوشک، آن را عوض کنید؛ تماس طولانی پوست با رطوبت و مدفوع، خطر تحریک و عفونت را بیشتر میکند.
آیا نگهداشتن ادرار برای کودک خطرناک است؟
نگهداشتن مکرر ادرار باعث میشود مثانه کامل خالی نشود و باکتری در آن بماند؛ عادتدادن کودک به رفتن منظم به دستشویی از عفونت پیشگیری میکند.
آیا ختنه از عفونت ادراری در پسرها جلوگیری میکند؟
ختنه در سال اول زندگی میتواند احتمال عفونت ادراری در پسرها را تا حدی کم کند، اما تصمیم ختنه باید با پزشک کودک و بر اساس نظر خانواده گرفته شود.
اگر عفونت ادراری کودک زیاد عود کند باید چهکار کرد؟
پزشک معمولاً یبوست، نحوهی ادرار کردن و احتمال برگشت ادرار از مثانه به کلیه را بررسی میکند؛ گاهی سونوگرافی یا آزمایشهای بیشتر لازم است.
خلاصهٔ بالینی
عفونت ادراری کودکان اغلب ریشهی عملکردی دارد؛ یبوست، اختلال عملکرد مثانه-روده (BBD)، دفع ناقص ادرار و بهداشت نامناسب، شایعترین عوامل قابلاصلاح زمینهساز در کودکان بدون آنومالی ساختاریاند. محور پیشگیری، درمان یبوست، اصلاح الگوی دفع ادرار (وویدینگ منظم و تخلیهی کامل) و آموزش بهداشت فردی است. در اولین اپیزود تبدار یا در عود مکرر، بررسی رفلاکس وزیکویورترال و آنومالی ساختاری طبق گایدلاین انجام میشود.
۰۱ تشخیص و ارزیابی عفونت ادراری در کودکان
۰۱شرححال: الگوی دفع ادرار (تکرر، فوریت، نگهداشتن ارادی، تخلیهی ناقص)، سابقهی یبوست و اجابت مزاج، تب اخیر بدون کانون مشخص، و سابقهی عفونت ادراری یا رفلاکس در خانواده.
۰۲معاینه: علائم حیاتی، روند رشد، بررسی شکم برای مدفوع انباشته، بررسی ناحیهی تناسلی از نظر فیموزیس، چسبندگی لابیا یا التهاب موضعی، و بررسی خط ستون فقرات برای نشانههای اسپاینال دیسرافیسم.
۰۳آزمایش ادرار با نمونهی معتبر: نمونهی کیسهای در شیرخوار فقط برای غربالگری کاربرد دارد، نمونهی کاتتر یا سوپراپوبیک برای تأیید نهایی لازم است؛ کشت ادرار پیش از شروع آنتیبیوتیک در هر کودک مشکوک به عفونت ادراری، بهخصوص در نوع تبدار، ضروری است.
۰۴در اولین اپیزود تبدار در کودکان کوچک یا در عود عفونت، سونوگرافی کلیه و مثانه برای بررسی هیدرونفروز، گشادی پلویس یا سیستم کالیسیل، آنومالی ساختاری و باقیماندهی ادراری پس از دفع (PVR) درخواست شود.
۰۵VCUG در کودکی با سونوگرافی غیرطبیعی، عفونت آتیپیک یا عودکننده، یا سابقهی خانوادگی رفلاکس، برای بررسی رفلاکس وزیکویورترال مطرح میشود؛ اسکن DMSA در شک به اسکار کلیوی یا پیلونفریت حاد کاربرد دارد.
۰۶ارزیابی یبوست و اختلال عملکرد مثانه-روده (BBD) با پرسش دربارهی الگوی دفع ادرار و مدفوع، جزء ثابت بررسی کودک مبتلا به عفونت ادراری مکرر است.
۰۷تشخیص افتراقی: واژینیت کودکان، بالانیت در پسران ختنهنشده، اورتریت شیمیایی ناشی از حمامهای کفدار، کرمک (پینورم)، و علائم ادراری ناشی از یبوست شدید بدون عفونت واقعی.
۰۲ پیشگیری و مدیریت عفونت ادراری در کودکان طبق گایدلاین
۰۱درمان حاد عفونت ادراری تبدار: آنتیبیوتیک خوراکی تجربی مطابق الگوی مقاومت محلی در کودک پایدار؛ در شیرخوار زیر سه ماه، بدحال یا ناتوان از تحمل خوراکی، بستری و آنتیبیوتیک وریدی.
۰۲پس از کنترل حاد، محور اصلی مدیریت پیشگیری از عود با اصلاح رفتار است: درمان یبوست (فیبر، مایعات، در صورت نیاز نرمکنندهی مدفوع)، وویدینگ منظم و برنامهریزیشده، و اصلاح پوسچر دفع ادرار.
۰۳آموزش بهداشت فردی به والدین جزء استاندارد مشاوره است و شامل پاککردن درست ناحیهی تناسلی، تعویض بهموقع پوشک، پرهیز از مواد تحریککنندهی موضعی و استفاده از لباس زیر تنفسپذیر میشود.
۰۴پروفیلاکسی آنتیبیوتیکی مداوم دیگر بهطور روتین توصیه نمیشود و فقط در موارد منتخب، مثل رفلاکس درجهی بالا یا عود مکرر مقاوم به اصلاح رفتاری، بر اساس صلاحدید فوقتخصصی مطرح میشود.
۰۵در رفلاکس وزیکویورترال تشخیصدادهشده، مدیریت بر اساس درجهی رفلاکس، سن کودک و روند اسکار کلیوی تعیین میشود؛ گزینهها از پیگیری محافظهکارانه تا تزریق زیرمخاطی (دفلوکس) یا جراحی بازسازی حالب (ریایمپلنت) متغیر است.
۰۶در انسداد همراه با عفونت یا پیلونفریت شدید بدون پاسخ، باید سیستم ادراری فوراً با استنت حالبی (دبلجی) یا نفروستومی درناژ شود؛ کنترل عفونت همیشه بر اقدام قطعی مقدم است.
۰۷فالوآپ بر اساس پاسخ بالینی، تکرار عفونت و روند رشد کودک تنظیم میشود؛ کشت ادرار روتین در کودک بدون علامت پس از درمان توصیه نمیشود.
پرچمهای قرمز بالینی
تب در نوزاد زیر سه ماه؛ آستانهی پایین برای بستری و آنتیبیوتیک وریدی لازم است.
علائم سپسیس: بیثباتی همودینامیک، تاکیکاردی یا تاکیپنهی نامتناسب، اختلال سطح هوشیاری، پرفیوژن ضعیف.
پیلونفریت همراه با انسداد، هیدرونفروز قابلتوجه یا شک به پیونفروز؛ نیازمند تصویربرداری و درناژ فوری.
رتانسیون حاد ادرار یا ناتوانی در دفع، بهویژه با شکم منقبض و ناراحتی شدید.
هماچوری قابلتوجه یا پایدار، خارج از دورهی حاد عفونت ساده.
عدم پاسخ به درمان استاندارد پس از ۴۸ تا ۷۲ ساعت، یا عود زودرس؛ نیازمند بازبینی تشخیص، کشت و ارجاع فوقتخصصی.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد در پیشگیری از عفونت ادراری کودکان
۰۱طبق گایدلاین AAP و NICE، سونوگرافی کلیه و مثانه پس از اولین اپیزود عفونت ادراری تبدار در کودکان کوچک توصیه میشود؛ VCUG روتین برای همهی کودکان توصیه نمیشود و به یافتههای سونوگرافی و الگوی بالینی محدود است.
۰۲پروفیلاکسی آنتیبیوتیکی روزانه برای پیشگیری از عود در اکثر کودکان دارای رفلاکس خفیف تا متوسط، در برابر ریسک مقاومت آنتیبیوتیکی فایدهی محدودی دارد و دیگر بهطور روتین توصیه نمیشود.
۰۳درمان یبوست و اختلال عملکرد مثانه-روده (BBD) شواهد فزایندهای برای کاهش عود عفونت ادراری و بهبود پاسخ به درمان رفلاکس دارد و باید بخشی از خط اول مدیریت باشد.
۰۴شواهد نشان میدهد ختنه، بهخصوص در پسرهای پرخطر مثل کودکان دارای رفلاکس یا عفونت مکرر، احتمال عفونت ادراری در سال اول زندگی را کم میکند؛ اما بهتنهایی بهعنوان اقدام پیشگیرانهی روتین برای همهی نوزادان پسر توصیه نمیشود.
۰۵پروگنوز عفونت ادراری سادهی کودکان، بدون آنومالی ساختاری زمینهای یا اسکار کلیوی، معمولاً خوب است؛ ریسک اصلی درازمدت مربوط به عود درماننشده و اسکار پیشرونده است.
منابع
گایدلاین AAP (آکادمی اطفال آمریکا) دربارهی عفونت ادراری در کودکان
گایدلاین NICE دربارهی عفونت ادراری در کودکان زیر ۱۶ سال
گایدلاین EAU/ESPU در اورولوژی کودکان
گایدلاین AUA دربارهی رفلاکس وزیکویورترال در کودکان
گایدلاین ICCS دربارهی اختلال عملکرد مثانه و روده در کودکان
