انجماد اسپرم قبل از شیمیدرمانی: حفظ باروری در سرطان
مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۰ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
شیمیدرمانی و پرتودرمانی میتوانند باروری مردان را موقت یا برای همیشه از بین ببرند.
ذخیرهسازی اسپرم پیش از شروع درمان، مطمئنترین راه حفظ باروری در مردان مبتلا به سرطان است.
کل کار نمونهگیری و فریز کردن اسپرم فقط چند روز طول میکشد و شروع شیمیدرمانی را عقب نمیاندازد.
نمونهٔ منجمدشده در بانک اسپرم سالها قابل نگهداری است و کیفیتش افت محسوسی پیدا نمیکند.
حتی اگر در انزال اسپرمی دیده نشود، پزشک میتواند با یک جراحی کوچک از بافت بیضه اسپرم بردارد.
۰۱ علائم ناباروری بعد از شیمیدرمانی چیست؟
۰۱مهمترین نشانه، ناباروری است؛ یعنی بعد از یک سال رابطهٔ منظم و بدون پیشگیری، همسرتان باردار نمیشود.
۰۲پیش از آزمایش اسپرموگرام معمولاً هیچ نشانهٔ ظاهری وجود ندارد؛ خود فرد متوجهٔ افت اسپرم نمیشود.
۰۳در آزمایش انزال ممکن است تعداد اسپرم خیلی کم باشد یا اصلاً اسپرمی دیده نشود.
۰۴برخی داروهای شیمیدرمانی افت میل جنسی و کاهش تستوسترون را هم به همراه دارند.
۰۵در بعضی مردان، اسپرم طی یک تا سه سال بعد از پایان درمان دوباره در انزال ظاهر میشود؛ در بعضی دیگر این بازگشت هرگز اتفاق نمیافتد.
۰۲ چرا شیمیدرمانی باعث ناباروری میشود؟
۰۱داروهای شیمیدرمانی، بهخصوص گروه آلکیلهکنندهها مثل سیکلوفسفامید، به سلولهای سازندهٔ اسپرم در بیضه آسیب میزنند.
۰۲پرتودرمانی لگن، بیضه یا نخاع حتی با دوز کم میتواند تولید اسپرم را کم یا کاملاً متوقف کند.
۰۳هرچه دوز دارو یا پرتو بیشتر و مدت درمان طولانیتر باشد، آسیب به باروری هم بیشتر میشود.
۰۴برداشتن هر دو بیضه یا جراحیهای لگنی که مسیر خروج اسپرم را قطع میکنند، همین اثر را دارند.
۰۵سن بیمار، نوع سرطان و وضعیت باروری پیش از بیماری هم روی میزان آسیب نهایی اثر میگذارد.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
اگر قرار است شیمیدرمانی یا پرتودرمانی شروع شود و کسی دربارهٔ انجماد اسپرم با شما صحبت نکرده، همین امروز از پزشکتان بپرسید؛ بعد از اولین جلسهٔ درمان دیگر نمیتوان این فرصت را جبران کرد.
بعد از نمونهگیری با جراحی کوچک از بیضه، اگر تب کردید یا محل جراحی متورم، دردناکتر یا خونریزیدار شد، با اورژانس تماس بگیرید.
اگر تشخیص سرطان اورژانسی است و درمان باید همان روز شروع شود، باز هم از پزشک دربارهٔ سریعترین راه ممکن برای نمونهگیری بپرسید؛ حتی یک نمونه بهتر از هیچ است.
اگر در نمونهگیری اول اصلاً اسپرمی دیده نشود، فوراً از پزشک دربارهٔ گزینهٔ جراحی کوچک برای برداشت اسپرم از بیضه بپرسید؛ این کار هم باید پیش از شروع درمان انجام شود.
۰۳ انجماد اسپرم قبل از شیمیدرمانی چطور انجام میشود؟
۰۱سادهترین روش، نمونهگیری با خودارضایی و انجماد همان نمونه در بانک اسپرم است؛ معمولاً دو تا سه نوبت با فاصلهٔ چند روز گرفته میشود.
۰۲اگر بیمار نتواند نمونه بدهد یا در انزال اسپرمی نباشد، اورولوژیست با یک جراحی کوچک از بافت بیضه مستقیماً اسپرم برمیدارد.
۰۳این کار در عرض چند روز و پیش از اولین جلسهٔ شیمیدرمانی انجام میشود.
۰۴نمونهها در نیتروژن مایع و دمای بسیار پایین نگهداری میشوند و کیفیتشان سالها ثابت میماند.
۰۵وقتی خانواده تصمیم به بارداری گرفت، نمونهٔ منجمد ذوب میشود و بسته به کیفیت آن، در تلقیح داخلرحمی، لقاح آزمایشگاهی یا تزریق اسپرم به تخمک استفاده میشود.
۰۶در نوجوانان پیش از بلوغ که هنوز اسپرم ندارند، انجماد بافت بیضه یک روش در حال بررسی است، نه یک گزینهٔ قطعی و همهجا در دسترس.
۰۴ چطور از ناباروری بعد از شیمیدرمانی پیشگیری کنیم؟
۰۱بهمحض شنیدن تشخیص سرطان و پیش از هر شیمیدرمانی یا پرتودرمانی، دربارهٔ خطر ناباروری و انجماد اسپرم با پزشک معالج یا یک اورولوژیست مشورت کنید.
۰۲خجالت یا دودلی را دلیل عقبانداختن این تصمیم نکنید؛ کارکنان بانک اسپرم هر روز با چنین بیمارانی سروکار دارند و این یک روند کاملاً معمول است.
۰۳پیش از انجماد، آزمایش اسپرموگرام بدهید تا تعداد و کیفیت اسپرم مشخص شود.
۰۴نیازی به ازدواج یا رضایت همسر نیست؛ مردان مجرد و حتی نوجوانان بعد از سن بلوغ هم میتوانند نمونه منجمد کنند.
۰۵هزینهٔ نگهداری سالانهٔ بانک اسپرم را از مرکز موردنظر بپرسید و پرداخت آن را ادامه دهید تا نمونه از بین نرود.
۰۶بعد از پایان درمان و گذشت حداقل یک تا دو سال، دوباره اسپرموگرام بدهید تا وضعیت بازگشت باروری روشن شود.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
آیا انجماد اسپرم شروع شیمیدرمانی را عقب میاندازد؟
نه؛ نمونهگیری و انجماد معمولاً در عرض دو تا سه روز انجام میشود و شروع درمان سرطان را به تأخیر نمیاندازد.
اسپرم منجمد چند سال قابل نگهداری است؟
با نگهداری درست در نیتروژن مایع، کیفیت اسپرم برای سالهای طولانی ثابت میماند و زمان مشخصی برای از بین رفتن آن وجود ندارد.
اگر موقع تشخیص سرطان اصلاً اسپرمی در انزال نداشته باشم چه؟
در این حالت اورولوژیست با یک جراحی کوچک، مستقیماً از بافت بیضه اسپرم برمیدارد و همان را منجمد میکند.
آیا بعد از شیمیدرمانی باروری طبیعی برمیگردد؟
در برخی مردان طی یک تا سه سال اسپرم دوباره در انزال ظاهر میشود، اما در بسیاری دیگر، بهخصوص با دوزهای بالا، این بازگشت اتفاق نمیافتد؛ به همین دلیل انجماد پیش از درمان توصیه میشود.
هزینهٔ انجماد اسپرم و نگهداری سالانهٔ آن چقدر است؟
هزینه بین مراکز مختلف فرق میکند و شامل هزینهٔ اولیهٔ انجماد بهعلاوهٔ هزینهٔ سالانهٔ نگهداری در بانک اسپرم است؛ بهتر است پیش از اقدام از مرکز موردنظر استعلام بگیرید.
آیا مجرد بودن یا سن پایین مانع انجماد اسپرم میشود؟
خیر؛ نیازی به ازدواج نیست و در بیشتر مراکز، پسران بعد از سن بلوغ هم میتوانند نمونه بدهند.
خلاصهٔ بالینی
شیمیدرمانی گنادوتوکسیک (بهویژه رژیمهای آلکیلهکننده مانند سیکلوفسفامید) و پرتودرمانی لگن، بیضه یا نخاع به بافت زایای بیضه آسیب میزنند و بسته به دوز تجمعی، طیفی از الیگواسپرمی گذرا تا آزواسپرمی دائم ایجاد میکنند. بازگشت اسپرماتوژنز پس از پایان درمان قابل پیشبینی دقیق نیست و در رژیمهای پرریسک ممکن است طی چند سال رخ دهد یا اصلاً اتفاق نیفتد. همین غیرقابلپیشبینیبودن پروگنوز باروری، ذخیرهسازی اسپرم پیش از اولین دوز درمان را به یک اصل پذیرفتهشده در مراقبت از بیمار سرطانی در سن باروری تبدیل کرده است.
۰۱ ارزیابی بیمار کاندید حفظ باروری پیش از شیمیدرمانی
۰۱شرححال کامل باروری شامل سابقهٔ فرزندآوری، جراحی قبلی بیضه یا کشالهٔ ران، کریپتورکیدیسم و واریکوسل.
۰۲تعیین رژیم شیمیدرمانی و دوز تجمعی برنامهریزیشده؛ طبقهبندی ریسک گنادوتوکسیسیتی به بالا، متوسط یا کم بر اساس نوع دارو و دوز.
۰۳اسپرموگرام پایه طبق معیار WHO پیش از هر مداخله.
۰۴در آزواسپرمی یا کریپتوزواسپرمی شدید، بررسی FSH، LH و تستوسترون برای افتراق آزواسپرمی انسدادی از غیرانسدادی و تعیین کاندیدای میکرو-TESE.
۰۵در بیماران پیش از بلوغ، مشاورهٔ مشترک با تیم آنکولوژی اطفال دربارهٔ انجماد بافت بیضه بهعنوان روش آزمایشی.
۰۶برآورد زمان در دسترس تا شروع درمان؛ در عمل اغلب پروتکلهای آنکولوژیک چند روز فرصت میدهند که برای ذخیرهسازی اسپرم کافی است.
۰۲ درمان و مدیریت حفظ باروری با انجماد اسپرم طبق گایدلاین
۰۱ارجاع فوری به بانک اسپرم یا مرکز IVF همزمان با تشخیص سرطان و پیش از اولین دوز شیمیدرمانی یا پرتودرمانی.
۰۲نمونهگیری دو تا سه نوبت با فاصلهٔ ۲۴ تا ۴۸ ساعت در صورت فرصت کافی؛ در شرایط اورژانسی، حتی یک نمونه بهتر از هیچ است.
۰۳در آزواسپرمی یا ناتوانی از نمونهگیری انزالی، برداشت جراحی اسپرم با TESE یا میکرو-TESE پیش از شروع درمان.
۰۴انجماد استاندارد با محلول محافظ سرمایی و نگهداری در نیتروژن مایع؛ ثبت کتبی رضایت و تعیین وضعیت مالکیت یا وراثت نمونه.
۰۵در مردان مجرد یا زیر سن قانونی، اخذ رضایت آگاهانه طبق پروتکل مرکز؛ رضایت همسر یا وضعیت تأهل شرط نیست.
۰۶در ویزیتهای فالوآپ، حداقل ۱۲ تا ۲۴ ماه بعد از پایان درمان سرطان، اسپرموگرام کنترل برای ارزیابی بازگشت اسپرماتوژنز درخواست میشود.
۰۷در صورت عدم بازگشت اسپرماتوژنز، استفاده از نمونهٔ منجمد در IUI یا IVF/ICSI بسته به تعداد و کیفیت اسپرم ذخیرهشده.
پرچمهای قرمز بالینی
آزواسپرمی پایه همراه با FSH بالا پیش از شروع درمان: ارجاع فوری برای میکرو-TESE پیش از هر تأخیر بیشتر.
برنامهٔ شیمیدرمانی اورژانسی آنکولوژیک، مانند لوسمی حاد، که مجال ذخیرهسازی استاندارد اسپرم نمیدهد: هماهنگی فوری با تیم آنکولوژی برای دستکم یک نوبت نمونهگیری پیش از دوز اول.
تب بالا، تورم فزایندهٔ اسکروتوم، خونریزی یا درد شدید پس از TESE یا میکرو-TESE: ارزیابی فوری برای رد هماتوم یا عفونت زخم.
بیمار پیش از بلوغ بدون اسپرماتوژنز فعال: نبود روش اثباتشدهٔ ذخیرهسازی اسپرم؛ ارجاع به پروتکل تحقیقاتی انجماد بافت بیضه در مرکز دارای مجوز پژوهشی.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد حفظ باروری
۰۱گایدلاین ASCO دربارهٔ حفظ باروری، ارجاع زودهنگام برای اونکوفرتیلیتی را پیش از شروع هر درمان گنادوتوکسیک استاندارد مراقبت میداند.
۰۲گایدلاین EAU دربارهٔ ناباروری مردان، ذخیرهسازی اسپرم را برای تمام مردان در سن باروری کاندید شیمیدرمانی یا پرتودرمانی گنادوتوکسیک توصیه میکند، حتی اگر تمایل فعلی به فرزندآوری نداشته باشند.
۰۳ریسک گنادوتوکسیسیتی وابسته به دوز است؛ رژیمهای حاوی سیکلوفسفامید با دوز بالا و پرتودرمانی نخاع یا لگن بیشترین ریسک را دارند.
۰۴میکرو-TESE در آزواسپرمی غیرانسدادی پیش از شیمیدرمانی، نرخ یافتن اسپرم را نسبت به TESE مرسوم بالاتر میبرد.
۰۵شواهد فعلی اندیکاسیون قطعی برای داروهای محافظ گناد مانند آگونیست GnRH در حفظ باروری مردان فراهم نمیکند؛ ذخیرهسازی اسپرم همچنان روش اثباتشدهٔ اصلی است.
منابع
گایدلاین ASCO دربارهٔ حفظ باروری در بیماران سرطانی
