مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۲ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
حفظ سلامت کلیه در درجهٔ اول یعنی کنترل فشار خون و قند خون؛ خارج شدن این دو از کنترل، شایعترین راه افت تدریجی عملکرد کلیه است.
آب کافی در طول روز و دفع منظم ادرار، کلیه را از رسوب و عفونت دور نگه میدارد.
مصرف زیاد و بیرویهٔ مسکنهایی مثل ایبوپروفن و دیکلوفناک، رفتهرفته به بافت کلیه آسیب میزند.
افت عملکرد کلیه در مراحل اول معمولاً بیعلامت است؛ فقط آزمایش خون و ادرار آن را زود نشان میدهد.
نمک کمتر، وزن متعادل و ترک سیگار، در درازمدت فشار وارد بر کلیه را کم میکند.
۰۱ کاهش عملکرد کلیه چه علائمی دارد؟
۰۱در مراحل ابتدایی، افت عملکرد کلیه معمولاً هیچ علامتی ندارد و پزشک آن را فقط با آزمایش خون و ادرار پیدا میکند.
۰۲کف زیاد و پایدار روی ادرار، نشانهٔ دفع پروتئین از کلیهٔ آسیبدیده است.
۰۳تورم پا، مچ پا یا دور چشم که معمولاً صبحها بیشتر است، از تجمع مایع اضافه در بدن خبر میدهد.
۰۴وقتی عملکرد کلیه پایینتر میآید، خستگی زیاد، بیاشتهایی و مزهٔ فلزی در دهان ظاهر میشوند.
۰۵فشار خونی که با وجود دارو کنترل نمیشود، گاهی نشانهٔ درگیر شدن کلیه است.
۰۶اگر حجم ادرار کم شود یا رنگ آن تیرهتر شود، بهخصوص همراه با کمآبی بدن، باید جدی گرفته شود.
۰۲ چه عواملی به کلیه آسیب میزنند؟
۰۱دیابت کنترلنشده در طول سالها قند خون بالا را به رگهای ریز داخل کلیه میرساند و آنها را از کار میاندازد؛ شایعترین علت آسیب دائمی کلیه همین روند است.
۰۲فشار خون بالای درماننشده دیوارهٔ رگهای کلیه را ضخیم و تنگ میکند و از خونرسانی به بافت کلیه میکاهد.
۰۳کمآبی مزمن بدن، کار پالایش خون را برای کلیه سختتر میکند و ریسک سنگ و عفونت را بالا میبرد.
۰۴مصرف طولانی و پرتکرار مسکنهای ضدالتهابی مثل ایبوپروفن و دیکلوفناک بدون تجویز پزشک، بهمرور بافت کلیه را میفرساید و به آن آسیب میزند.
۰۵عفونتهای ادراری مکرر و درماننشده از مثانه به کلیه میرسند و در طول سالها بافت کلیه را زخم میکنند.
۰۶اگر انسداد مسیر ادرار، مثل سنگ کلیه یا بزرگی پروستات، دیر تشخیص داده شود، فشار پشت کلیه بالا میرود و به آن آسیب میزند.
۰۷سیگار کشیدن و اضافهوزن جریان خون کلیه را کم میکنند و ریسک ابتلا به فشار خون و دیابت را بالا میبرند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
اگر ادرار کردن ناگهان قطع شود یا حجم آن بهشدت کم شود، بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید.
اگر تورم سریع صورت، دستها یا پاها همراه با تنگی نفس ظاهر شود، با اورژانس تماس بگیرید.
اگر خون در ادرار همراه با درد شدید و ناگهانی پهلو دیده شود، همان ساعت به اورژانس مراجعه کنید.
اگر تب بالا و لرز همراه با درد پهلو دیده شود، احتمال عفونت کلیه مطرح است و باید فوری به اورژانس مراجعه کنید.
اگر فردی با بیماری شناختهشدهٔ کلیه دچار گیجی، تهوع شدید یا ضربان قلب نامنظم شود، بدون فوت وقت به اورژانس مراجعه کنید.
۰۳ افت عملکرد کلیه چگونه کنترل و درمان میشود؟
۰۱قند خون را طبق برنامهٔ پزشک و با آزمایشهای دورهای کنترل کنید؛ این مهمترین قدم برای متوقف کردن آسیب پیشرونده دیابت به کلیه است.
۰۲فشار خون را در خانه اندازه بگیرید و داروهای تجویزی را حتی وقتی حالتان خوب است سر وقت مصرف کنید.
۰۳نمک را در پختوپز و غذاهای آماده کم کنید؛ نمک زیاد هم فشار خون و هم فشار روی کلیه را بالا میبرد.
۰۴پیش از مصرف هر مسکن یا داروی گیاهی تازه، از پزشک یا داروساز بپرسید که برای کلیهٔ شما بیخطر است یا نه.
۰۵آزمایش خون و ادرار را طبق زمانبندی که پزشک تعیین میکند بدون تأخیر انجام دهید تا افت عملکرد کلیه زود دیده شود.
۰۶اگر پزشک عملکرد کلیهٔ شما را زیر نظر دارد، پیش از هر سیتیاسکن یا عکسبرداری با مادهٔ حاجب حتماً به او اطلاع بدهید.
۰۴ برای پیشگیری از آسیب کلیه چه باید کرد؟
۰۱روزانه آنقدر آب بنوشید که رنگ ادرارتان زرد کمرنگ بماند؛ در هوای گرم یا هنگام ورزش این مقدار را بیشتر کنید.
۰۲ادرار را نگه ندارید؛ دفع منظم و بهموقع فشار داخل کلیه را کم میکند و از عفونت ادراری پیشگیری میکند.
۰۳بهجای مصرف خودسرانهٔ مسکن برای دردهای مکرر، علت درد را با پزشک پیدا کنید.
۰۴وزن خود را در محدودهٔ متعادل نگه دارید؛ اضافهوزن با بالا بردن ریسک فشار خون و دیابت، غیرمستقیم به کلیه آسیب میزند.
۰۵سیگار را ترک کنید؛ نیکوتین جریان خون کلیه را کم میکند و روند آسیب دیدنش را سریعتر میکند.
۰۶اگر دیابت یا فشار خون دارید، حتی بدون هیچ علامتی، سالی یکبار آزمایش کراتینین خون و پروتئین ادرار بدهید.
۰۷نمک، گوشت فرآوریشده و نوشابهٔ پرقند را کم کنید و سبزی و میوهٔ تازه را در برنامهٔ غذایی روزانه بگنجانید.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
روزانه چقدر آب بخوریم تا به کلیه فشار نیاید؟
برای بیشتر بزرگسالان سالم، روزانه حدود هشت لیوان آب کافی است؛ بهترین نشانهٔ کافی بودن آب، زردِ کمرنگ ماندنِ ادرار است. اگر بیماری قلبی یا کلیوی خاصی دارید، مقدار دقیق را از پزشک خودتان بپرسید.
مکملهای ورزشی و پروتئین برای کلیه ضرر دارند؟
در فردی با کلیهٔ سالم، مصرف معمول پروتئین مشکلی ایجاد نمیکند؛ اما مصرف زیاد مکمل پروتئینی یا کراتین بدون مشورت پزشک، در کسی که عملکرد کلیهاش قبلاً افت کرده، به کلیه فشار اضافه وارد میکند.
چرا کنترل قند خون اینقدر برای کلیه مهم است؟
قند خون بالا در طول سالها به رگهای بسیار ریز داخل کلیه آسیب میزند و توانایی آن را برای پالایش خون کم میکند؛ دیابت به همین دلیل شایعترین علت نارسایی کلیوی در بزرگسالان است.
درد کمر همیشه نشانهٔ مشکل کلیه است؟
نه؛ بیشتر دردهای کمر از عضله و ستون فقرات است. درد کلیه معمولاً یکطرفه، زیر دندهها و در ناحیهٔ پهلوست و گاهی با تب، تهوع یا تغییر رنگ ادرار همراه میشود.
مسکنهایی مثل ایبوپروفن چقدر برای کلیه خطرناکاند؟
مصرف کوتاهمدت و طبق دستور معمولاً بیخطر است؛ اما مصرف مکرر و طولانیمدت این داروها بدون نظر پزشک، بهویژه در سالمندان و افرادی که بدنشان کمآب است، میتواند به بافت کلیه آسیب برساند.
از چه سنی باید آزمایش عملکرد کلیه بدهیم؟
افراد بدون بیماری زمینهای معمولاً نیازی به آزمایش سالانه ندارند؛ اما اگر دیابت، فشار خون بالا یا سابقهٔ خانوادگی بیماری کلیوی دارید، از پزشک بخواهید سالی یکبار کراتینین خون و آزمایش ادرار برایتان تجویز کند.
خلاصهٔ بالینی
حفظ عملکرد کلیه در عمل یعنی کنترل زودهنگام دو ریسکفاکتور غالب، دیابت و فشار خون بالا، که در مجموع اکثریت موارد بیماری مزمن کلیه (CKD) را رقم میزنند. افت eGFR در مراحل اول معمولاً بیعلامت است؛ به همین دلیل غربالگری دورهای در جمعیت پرریسک و اصلاح فاکتورهای قابلتغییر مثل کمآبی مزمن، مصرف خودسرانهٔ NSAID و انسداد ادراری، محور اصلی پیشگیری از پیشرفت به سمت نارسایی کلیوی مرحلهٔ انتهایی است.
۰۱ ارزیابی و غربالگری بیماری مزمن کلیه
۰۱کراتینین سرم و محاسبهٔ eGFR با فرمول CKD-EPI پایهایترین ارزیابی عملکرد کلیه است؛ یک عدد بهتنهایی کافی نیست و روند تغییر آن در طول زمان اهمیت دارد. در مواردی که کراتینین بهتنهایی گمراهکننده است، مثل حجم عضلانی غیرمعمول، سیستاتین C به تخمین دقیقتر GFR کمک میکند.
۰۲نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (UACR)، حتی پیش از افت eGFR، حساسترین راه کشف زودهنگام آسیب گلومرولی در بیماران دیابتی است.
۰۳در بیماران دیابتی و پرفشار خون، غربالگری سالانه با کراتینین سرم و UACR توصیهشده است؛ CKD مرحلهٔ یک و دو معمولاً بدون این آزمایشها تشخیص داده نمیشود.
۰۴آنالیز ادرار و بررسی رسوب ادراری، وجود هماچوری یا پیوری زمینهای را مطرح یا رد میکند؛ این یافته میتواند نشانهٔ گلومرولونفریت یا عفونت مزمن باشد.
۰۵سونوگرافی کلیه و مجاری ادراری انسداد، هیدرونفروز (اتساع پلویس و کالیسها)، سنگ یا نامتقارنی سایز دو کلیه را نشان میدهد و بخش استاندارد ورکآپ اولیهٔ CKD تازهتشخیصدادهشده است.
۰۶الکترولیتهای سرم، بهخصوص پتاسیم و بیکربنات، بخشی از ارزیابی تکمیلی است؛ در بیمار با فشار خون سختکنترل، مانیتورینگ ۲۴ساعتهٔ فشار خون (ABPM) هم کمککننده است.
۰۷در افت سریع یا غیرقابلتوضیح eGFR، باید رفرال زودهنگام به نفرولوژی برای بررسی احتمال بیوپسی کلیه را مدنظر داشت.
۰۲ مدیریت و کنترل عوامل خطر بیماری مزمن کلیه طبق گایدلاین
۰۱هدف فشار خون در بیمار CKD با آلبومینوری معنادار، طبق گایدلاین بهروز KDIGO، در صورت تحمل زیر ۱۲۰ میلیمتر جیوهٔ سیستولیک با اندازهگیری استاندارد است؛ ACEi یا ARB بهعنوان خط اول درمان، هم فشار خون و هم پروتئینوری را هدف میگیرد.
۰۲مهارکنندههای SGLT2 برای بیماران CKD همراه با پروتئینوری (چه دیابتی و چه غیردیابتی) بهعنوان بخشی از درمان استاندارد برای کند کردن پیشرفت بیماری توصیه میشوند؛ اثر آنها مستقل از کنترل قند خون است. در بیماران دیابتی، هدف HbA1c نیز باید متناسب با سن و بیماریهای همراه فرد تعیین شود، نه یک عدد ثابت برای همه.
۰۳مصرف مزمن یا پرتکرار NSAID، بهویژه در ترکیب سهگانه با دیورتیک و ACEi/ARB، در بیمار پرریسک باید قطع شود یا با پایش دقیقتر ادامه یابد.
۰۴محدودیت نمک و مشاورهٔ تغذیه برای کنترل وزن بخش استاندارد مدیریت غیردارویی CKD است.
۰۵انسداد مجرای ادراری، از سنگ و تنگی حالب تا هیپرپلازی خوشخیم پروستات همراه با رتانسیون مزمن، اگر دیر برطرف شود به کلیه آسیب برگشتناپذیر میزند؛ رفع زودهنگام آن با استنت حالبی یا دبلجی و در موارد اورژانس با نفروستومی انجام میشود.
۰۶عفونت ادراری مکرر یا پیلونفریت باید کاملاً درمان شود و علت زمینهای آن، مثل رفلاکس، انسداد یا مثانهٔ نوروژنیک، بررسی شود تا از اسکار پیشرونده کلیه جلوگیری شود.
۰۷بخش پایانی مسیر مدیریت شامل فالوآپ منظم با کراتینین و UACR، تنظیم دوز داروها بر اساس eGFR و رفرال بهموقع به نفرولوژی در eGFR زیر ۳۰ یا در افت سریع عملکرد کلیه است.
پرچمهای قرمز بالینی
افت حاد و سریع eGFR یا افزایش ناگهانی کراتینین سرم، بهویژه بر بستر CKD از قبل موجود (AKI on CKD)
آنوری یا الیگوری واضح همراه با علائم اضافهبار مایعات
هیپرکالمی مقاوم به درمان یا تغییرات نوار قلب ناشی از آن
هماچوری ماکروسکوپیک همراه با کولیک کلیوی و علائم انسداد
تب و کولیک پهلو با شک به پیلونفریت یا سپسیس اورولوژیک
فشار خون مقاوم به درمان (کنترلنشدن فشار خون با وجود مصرف حداقل سه داروی ضدفشار خون، از جمله یک دیورتیک، در دوز مناسب)
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد
۰۱کنترل همزمان فشار خون و قند خون مسیر آسیب عروق ریز داخل کلیه را کند میکند؛ به همین دلیل این دو عامل، هدف اصلی مداخله در اکثر گایدلاینهای CKD هستند.
۰۲مهارکنندههای SGLT2 و مسدودکنندههای سیستم رنین-آنژیوتانسین مستقل از هم اثر محافظتی روی کلیه دارند و در بیماران آلبومینوریک با هم ترکیب میشوند.
۰۳شواهد قانعکنندهای برای فایدهٔ محدودیت شدید پروتئین در جمعیت عمومی بهمنظور پیشگیری وجود ندارد؛ این محدودیت تنها در CKD پیشرفته و زیر نظر متخصص تغذیه توصیه میشود.
۰۴مصرف مزمن NSAID با کاهش جریان خون داخلکلیوی و نفریت بینابینی مرتبط است و در گایدلاینهای نفرولوژی بهعنوان یک عامل خطر قابلپیشگیری شناخته میشود.
۰۵تشخیص و رفع زودهنگام انسداد ادراری پروگنوز عملکرد کلیه را بهطور محسوس بهتر میکند؛ تأخیر در رفع انسداد ریسک آسیب دائمی را بالا میبرد.
