۰۲تنگی مجرای ادرار در اثر عفونت قدیمی، سوندگذاری مکرر یا جراحیهای قبلی ایجاد میشود و راه خروج ادرار را تنگ میکند.
۰۳یبوست شدید با فشار روی مثانه، خروج ادرار را کند یا کاملاً مسدود میکند.
۰۴بعد از بیهوشی عمومی یا نخاعی در جراحیها، مثانه میتواند برای مدتی بیحس و ناتوان از انقباض بماند.
۰۵برخی داروهای سرماخوردگی، ضدآلرژی یا داروهای خاص اعصاب و روان، خروج طبیعی ادرار را دشوار میکنند.
۰۶گاهی یک لخته خون یا سنگ کوچک در گردن مثانه گیر میکند و راه خروج ادرار را میبندد.
۰۷بیماریهای عصبی مثل دیابت پیشرفته، اماس یا آسیب نخاعی، پیامرسانی عصبی مثانه را مختل میکنند و نمیگذارند مثانه کامل خالی شود.
۰۸در زنان، افتادگی رحم یا مثانه، یا تورم بافتهای لگن بعد از زایمان، میتواند مسیر خروج ادرار را ببندد.
۰۹عفونت و التهاب حاد پروستات با تورمی که ایجاد میکند، مسیر خروج ادرار را تنگ میکند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
اگر اصلاً نمیتوانید ادرار کنید و زیر شکمتان دردناک و متورم شده، همین حالا با اورژانس تماس بگیرید.
اگر همراه با ناتوانی در ادرار کردن، تب، لرز و درد کمر هم دارید، ممکن است عفونت جدی در کار باشد؛ سریع به اورژانس مراجعه کنید.
اگر ناگهان دور نشیمنگاهتان بیحس شد، هر دو پایتان ضعیف شد یا کنترل ادرار و مدفوع را از دست دادید، فوراً به اورژانس بروید؛ این حالت اورژانس نخاعی است.
اگر ادرارتان پر از خون و لخته است و نمیتوانید ادرار کنید، باید همان لحظه به اورژانس مراجعه کنید.
اگر طی چند روز اخیر حجم ادرارتان خیلی کم شده و پاهایتان ورم کرده یا حسابی خستهاید، همین امروز به پزشک مراجعه کنید.
۰۳ احتباس ادرار چطور درمان میشود؟
۰۱در احتباس ناگهانی، نخستین اقدام تخلیهٔ فوری مثانه با سوند است؛ همین کار درد و فشار را بلافاصله برطرف میکند.
۰۲بعد از تخلیه، پزشک علت زمینهای را بررسی و درمان اصلی را بر همان اساس شروع میکند.
۰۳در بزرگی پروستات، داروهایی که گردن مثانه را شل یا حجم پروستات را کم میکنند، جریان ادرار را بهتر میکنند.
۰۴اگر دارو کافی نباشد یا احتباس چند بار تکرار شود، جراحیهای کمتهاجمی مسیر خروج ادرار را باز میکنند.
۰۵اگر علت احتباس، یبوست شدید یا مصرف داروی خاصی باشد، درمان همان یبوست یا قطع آن دارو زیر نظر پزشک، مشکل را حل میکند.
۰۶بعضی بیماران تا رسیدن به درمان قطعی، خودشان یاد میگیرند روزی چند بار سوند بزنند تا مثانهشان پر نماند.
۰۴ چطور از احتباس ادرار پیشگیری کنیم؟
۰۱بعد از پنجاه سالگی، معاینه و پیگیری منظم پروستات را جدی بگیرید.
۰۲یبوست مزمن را با تغذیهٔ درست، آب کافی و در صورت نیاز دارو کنترل کنید.
۰۳اگر علائم پروستات دارید، پیش از مصرف خودسرانهٔ داروی سرماخوردگی یا ضدآلرژی با پزشک مشورت کنید.
۰۴اگر دیابت دارید، قندخونتان را کنترل کنید تا عصبهای مثانه آسیب نبینند.
۰۵ادرار را طولانی نگه ندارید و مثانه را در فاصلههای منظم خالی کنید.
۰۶بعد از جراحی لگن یا زایمان، اگر چند ساعت نتوانستید ادرار کنید، سریع به پزشک اطلاع دهید.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
احتباس ادرار خطرناک است؟
نوع ناگهانیاش بله، جزو اورژانسهای اورولوژی است؛ اگر مثانه سریع تخلیه نشود، فشارش به کلیهها هم میرسد.
چرا یکدفعه نمیتوانم ادرار کنم؟
در مردان، شایعترین دلیل بزرگی پروستات است؛ یبوست شدید، بیحسی بعد از جراحی و بعضی داروها هم از دلایل شایعاند.
با احتباس ادرار در خانه چه کار کنم؟
کار خاصی از دست شما ساخته نیست؛ هر چه زودتر به اورژانس مراجعه کنید تا مثانه با سوند تخلیه شود.
بعد از گذاشتن سوند چه اتفاقی میافتد؟
پزشک علت احتباس را بررسی میکند؛ گاهی سوند چند روز میماند و بعد امتحان میشود که آیا خودتان میتوانید ادرار کنید یا هنوز به درمان بیشتری نیاز دارید.
احتباس ادرار فقط مال مردان است؟
نه؛ در زنان کمتر پیش میآید ولی افتادگی رحم یا مثانه، تورم لگن بعد از زایمان و بیماریهای عصبی میتوانند در زنان هم این مشکل را ایجاد کنند.
بعد از رفع احتباس حاد، دوباره تکرار میشود؟
اگر علت اصلی مثل بزرگی پروستات درمان نشود، احتمال تکرار وجود دارد؛ برای همین بعد از رفع احتباس، پیگیری با اورولوژیست لازم است.
خلاصهٔ بالینی
رتانسیون ادراری عبارت است از ناتوانی مثانه در تخلیهٔ کامل یا نسبی ادرار که به دو شکل حاد (ناگهانی و دردناک) و مزمن (تدریجی و اغلب بدون درد، همراه با افزایش PVR) بروز میکند. شایعترین علت در مردان، انسداد زیر مثانه ناشی از بزرگی خوشخیم پروستات است؛ علل نوروژنیک، دارویی و انسدادی دیگر نیز مطرحاند. رتانسیون حاد یک اورژانس اورولوژیک محسوب میشود و کاتتریزاسیون فوری برای دکامپرسیون مثانه، پیش از هر اقدام تشخیصی یا درمانی دیگر، در اولویت قرار دارد.
۰۱ تشخیص و ارزیابی احتباس ادراری
۰۱در شرححال، زمان شروع علائم، سابقهٔ دارویی (آنتیکولینرژیک، ضداحتقان، اپیوئید)، جراحی یا بیهوشی اخیر، بیماری عصبی و یبوست را هدفمند بپرسید.
۰۲شکم را برای لمس و پرکاشن گلوب مثانه معاینه کنید و توشهٔ رکتال (DRE) را برای ارزیابی حجم و قوام پروستات انجام دهید.
۰۳با سونوگرافی مثانه یا بلادر اسکن، رتانسیون را تأیید و حجم ادرار باقیمانده (PVR) را اندازهگیری کنید؛ در شک به آسیب کلیوی، سونوگرافی کلیه را هم برای بررسی هیدرونفروز درخواست کنید.
۰۴آنالیز و کشت ادرار، BUN/Cr و الکترولیتها را بگیرید، بهویژه در رتانسیون مزمن یا شک به نفروپاتی انسدادی.
۰۵بلافاصله بعد از کاتتریزاسیون، PSA درخواست نکنید؛ چون بهطور کاذب بالا میرود، چک آن را چند هفته عقب بیندازید.
۰۶در شک به علت نوروژنیک یا سندرم کودا اکوینا، تون اسفنکتر، حس زینی و رفلکس بولبوکاورنوس را معاینه کنید و MRI اورژانسی ستون فقرات را درخواست کنید.
۰۷اگر بعد از رفع رتانسیون، PSA بالا بماند یا توشهٔ رکتال مشکوک باشد، بیوپسی پروستات را برای رد سرطان بهعنوان علت انسداد مطرح کنید.
۰۲ درمان و مدیریت احتباس ادراری طبق گایدلاین
۰۱مثانه را فوراً با سوند فولی (معمولاً ۱۶ تا ۱۸ فرنچ) دکامپرس کنید؛ اگر عبور سوند از مجرا دشوار بود، سوند کوده را امتحان کنید.
۰۲اگر کاتتریزاسیون مجرایی همچنان ناموفق بود، سیستوستومی سوپراپوبیک انجام دهید.
۰۳دیورز پس از دکامپرسیون را در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول پایش کنید، بهویژه در رتانسیون مزمن یا انسداد دوطرفه، و وزن، الکترولیت و مایعات بیمار را کنترل کنید.
۰۴پیش از آزمون خروج سوند (TWOC)، آلفابلاکر (تامسولوسین یا آلفوزوسین) را شروع کنید تا شانس موفقیت آن بالاتر برود.
۰۵TWOC را در بیماران واجد شرایط، معمولاً ۱ تا ۳ روز بعد، انجام دهید.
۰۶اگر TWOC شکست خورد، کاتتریزاسیون متناوب تمیز را شروع کنید یا سوند دائم را تا رسیدن به درمان قطعی حفظ کنید.
۰۷در BPH، آلفابلاکر را با یا بدون مهارکنندهٔ ۵-آلفا-ردوکتاز ادامه دهید؛ در رتانسیونهای مکرر یا شکست درمان دارویی، رزکسیون ترانسیورترال پروستات (TURP)، HoLEP یا لیزر پروستات را در نظر بگیرید.
۰۸تنگی مجرا را با دیلاتاسیون یا یورتروتومی/یورتروپلاستی درمان کنید.
۰۹در پروستاتیت حاد همراه با رتانسیون، سوند سوپراپوبیک را به سوند مجرایی ترجیح دهید.
۱۰بیماران با علائم کودا اکوینا را فوراً برای دکامپرسیون اورژانسی به جراحی مغز و اعصاب ارجاع دهید.
۱۱بعد از رفع رتانسیون حاد، فالوآپ با اورولوژیست برای تعیین علت زمینهای و پیشگیری از عود ضروری است.
پرچمهای قرمز بالینی
علائم سندرم کودا اکوینا (بیحسی زینی، ضعف حرکتی دوطرفه، اختلال جدید اسفنکتر)؛ نیازمند MRI و دکامپرسیون اورژانسی.
رتانسیون همراه با تب، لرز و علائم سپسیس اورولوژیک.
بعد از رفع رتانسیون، آنوری یا کاهش شدید برونده ادرار همراه با کراتینین بالا؛ مطرحکنندهٔ هیدرونفروز دوطرفه و نفروپاتی انسدادی.
هماچوری کلان همراه با رتانسیون ناشی از لخته (تامپوناد مثانه)؛ نیاز فوری به سوند سهراهه و شستوشوی مداوم مثانه.
دیورز حجیم و پایدار پس از دکامپرسیون، با ریسک اختلال شدید الکترولیتی و دهیدراتاسیون.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد
۰۱گایدلاین EAU ۲۰۲۴ کاتتریزاسیون فوری در رتانسیون حاد را اقدامی ضروری و بدون تأخیر میداند؛ تأخیر در تخلیهٔ مثانه ریسک آسیب کلیوی را بالا میبرد.
۰۲طبق گایدلاین AUA و EAU در LUTS/BPH، شروع آلفابلاکر پیش از TWOC نرخ موفقیت آزمون خروج سوند را بالا میبرد.
۰۳در پروستاتیت حاد و تروماهای مجرا، سوند سوپراپوبیک بر سوند مجرایی ارجحیت دارد.
۰۴در رتانسیون مزمن با PVR بالا، پایش دقیق دیورز پس از دکامپرسیون از دهیدراتاسیون و اختلال الکترولیتی پیشگیری میکند.
۰۵پروگنوز رتانسیون ناشی از BPH بعد از رزکسیون ترانسیورترال پروستات (TURP) یا HoLEP معمولاً خوب است و ریسک رتانسیون راجعه بهطور چشمگیری کم میشود.
