یورولوژی‌کریورولوژی‌کرUROLOGYCARE.IR
یورولوژی‌کریورولوژی‌کر
خانه/بی‌اختیاری و مثانه/سوند زدن متناوب تمیز (CIC)
سوند زدن متناوب تمیز (CIC)بی‌اختیاری و مثانه

سوند زدن متناوب تمیز (CIC)

مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۰ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبه‌روزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴

در یک نگاه

  • سوند زدن متناوب تمیز روشی امن برای خالی‌کردن کامل مثانه در افرادی است که مثانه‌شان خودش کامل تخلیه نمی‌شود.
  • این روش نیازی به وسایل استریل بیمارستانی ندارد؛ فقط با دست‌های تمیز و یک سوند مناسب انجام می‌شود.
  • پزشک با توجه به حجم ادرار شما، معمولاً چهار تا شش بار در روز سوند زدن را تجویز می‌کند.
  • انجام درست این روش خطر عفونت ادراری و آسیب کلیه را در مقایسه با سوند دائمی به‌شدت کاهش می‌دهد.
  • بیشتر افراد با چند روز تمرین این روش را کامل یاد می‌گیرند و خودشان به‌راحتی انجامش می‌دهند.

۰۱ علائم نیاز به سوند زدن متناوب تمیز چیست؟

  • ۰۱بعد از دستشویی رفتن، باز هم حس می‌کنید مثانه‌تان کامل خالی نشده.
  • ۰۲ادرارتان با فشار ضعیف یا به‌صورت قطره‌قطره خارج می‌شود.
  • ۰۳زیاد به دستشویی می‌روید، اما هر بار فقط مقدار کمی ادرار دارید.
  • ۰۴گاهی بدون احساس نیاز به دستشویی، مقداری ادرار نشت می‌کند.
  • ۰۵بارها دچار عفونت ادراری می‌شوید، بدون دلیل مشخص.
  • ۰۶پایین شکمتان به‌خاطر پر ماندن مثانه احساس درد یا سنگینی می‌کند.

۰۲ چرا فرد به سوند زدن متناوب تمیز نیاز پیدا می‌کند؟

  • ۰۱آسیب نخاعی که ارتباط عصبی بین مغز و مثانه را قطع می‌کند.
  • ۰۲بیماری‌های عصبی مثل ام‌اس، پارکینسون یا سکتهٔ مغزی.
  • ۰۳دیابت طولانی‌مدت که عصب‌های مثانه را ضعیف می‌کند.
  • ۰۴بزرگی پروستات که مسیر خروج ادرار را تنگ می‌کند.
  • ۰۵جراحی‌های بزرگ لگن مثل برداشتن رحم یا پروستات.
  • ۰۶زایمان سخت و طولانی که به عصب‌های کنترل‌کنندهٔ مثانه فشار می‌آورد یا آسیب می‌زند.
  • ۰۷ضعف عضلهٔ مثانه بدون دلیل عصبی مشخص، بیشتر در سنین بالا.
  • ۰۸نقص‌های مادرزادی نخاع مثل اسپینا بیفیدا در کودکان.

نشانه‌های خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید

  • اگر تب بالا همراه با لرز یا درد پهلو دارید، با اورژانس تماس بگیرید.
  • اگر خون‌ریزی شدید یا لخته در ادرار دیدید، همان روز به پزشک مراجعه کنید.
  • اگر با وجود سوند زدن، درد شدید شکمتان برطرف نشد، همان روز به پزشک مراجعه کنید.
  • اگر با وجود چند بار تلاش درست نتوانستید سوند را وارد کنید، فوراً به اورژانس بروید.
  • اگر سوند وارد شد ولی ادرار خارج نشد یا مقدار آن غیرعادی کم بود، با پزشک تماس بگیرید.
  • اگر ضایعهٔ نخاعی دارید و حین سوند زدن سردرد ناگهانی شدید یا افزایش فشار خون حس کردید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

۰۳ سوند زدن متناوب تمیز چگونه انجام می‌شود؟

  • ۰۱دست‌هایتان را کامل با آب و صابون بشویید یا از ژل ضدعفونی‌کننده استفاده کنید.
  • ۰۲سوند، ژل لغزنده و دستمال تمیز را از قبل کنار دست خود آماده کنید.
  • ۰۳در وضعیتی راحت بنشینید یا دراز بکشید؛ خانم‌ها در روزهای اول می‌توانند از آینه کمک بگیرند.
  • ۰۴ناحیهٔ مجرای ادرار را با دستمال مرطوب یا آب و صابون تمیز کنید.
  • ۰۵سوند آغشته به ژل لغزنده را به‌آرامی و بدون فشار وارد کنید تا ادرار شروع به جریان کند.
  • ۰۶بگذارید مثانه کامل خالی شود؛ فشار ملایم روی شکم به تخلیهٔ کامل‌تر کمک می‌کند.
  • ۰۷وقتی جریان ادرار قطع شد، سوند را به‌آرامی بیرون بکشید و دوباره دست‌هایتان را بشویید.
  • ۰۸برنامهٔ دقیق دفعات روزانه را پزشک یا پرستارتان مشخص می‌کند؛ بیشتر افراد باید هر روز در ساعت‌های معین و معمولاً چهار تا شش بار سوند بزنند.
  • ۰۹سوند یک‌بار مصرف را بعد از هر استفاده دور بیندازید؛ اگر پزشک اجازهٔ استفادهٔ مجدد و محدود داده، دقیقاً طبق آموزشی که دیده‌اید آن را بشویید و نگه دارید.

۰۴ چطور از عوارض سوند زدن متناوب پیشگیری کنیم؟

  • ۰۱پیش و پس از هر بار سوند زدن، دست‌هایتان را کامل بشویید تا خطر عفونت کم شود.
  • ۰۲به ساعت‌ها و تعدادی که پزشک تعیین کرده پایبند بمانید؛ دیر انجام دادن باعث پر شدن بیش‌ازحد مثانه می‌شود.
  • ۰۳سوند یک‌بار مصرف را دوباره استفاده نکنید، مگر این‌که پزشکتان صراحتاً اجازه داده باشد.
  • ۰۴در طول روز مایعات کافی بنوشید تا ادرار رقیق بماند و خطر عفونت و سنگ کم شود.
  • ۰۵اگر هنگام وارد کردن سوند درد یا مقاومت غیرعادی حس کردید، با زور جلو نروید و با پزشک تماس بگیرید.
  • ۰۶سوندهای یک‌بار مصرف را تا زمان استفاده در جای تمیز و خشک نگه دارید.
  • ۰۷زمان و حجم تقریبی هر بار تخلیه را یادداشت کنید تا در ویزیت بعدی به پزشک کمک کند.

۰۶ پرسش‌های پرتکرار

آیا سوند زدن متناوب درد دارد؟
در روزهای اول ممکن است کمی ناراحتی یا سوزش خفیف حس کنید؛ با تکنیک درست و ژل لغزندهٔ کافی نباید درد شدیدی داشته باشید. اگر درد ادامه‌دار بود، به پزشکتان بگویید.
چند بار در روز باید سوند زد؟
معمولاً چهار تا شش بار در روز، اما تعداد دقیق را پزشک بر اساس حجم ادرار و مقدار مایعاتی که می‌نوشید تعیین می‌کند.
می‌شود سوند یک‌بار مصرف را چند بار استفاده کرد؟
توصیهٔ استاندارد استفادهٔ یک‌بار است. در برخی شرایط پزشک ممکن است شست‌وشو و استفادهٔ محدود را اجازه دهد، اما این تصمیم فقط با اوست.
آیا این روش باعث عفونت ادراری می‌شود؟
خطرش هست، اما بسیار کمتر از سوند دائمی است. شستن دست‌ها و رعایت بهداشت سوند این خطر را باز هم پایین می‌آورد.
بچه‌ها هم می‌توانند خودشان سوند بزنند؟
بله، بیشتر بچه‌ها از سنین مدرسه با آموزش والدین یا خودشان یاد می‌گیرند و کم‌کم مستقل می‌شوند.
سوند زدن متناوب همیشگی است یا موقت؟
به علتش بستگی دارد؛ اگر مشکل زمینه‌ای مثل دورهٔ بعد از جراحی برطرف شود، موقتی است، اما در بیماری‌های عصبی مزمن معمولاً درازمدت ادامه پیدا می‌کند.

خلاصهٔ بالینی

سونداژ متناوب تمیز (CIC) روش استاندارد تخلیهٔ دوره‌ای مثانه در رتانسیون ادراری و مثانهٔ نوروژنیک است؛ با تکنیک تمیز، نه استریل کامل، و در فواصل منظم انجام می‌شود. این روش با کاهش فشار داخل مثانه و حجم باقیمانده، ریسک عفونت ادراری، رفلاکس و آسیب کلیوی را در مقایسه با سوند فولی دائم به‌طور چشمگیری کم می‌کند. موفقیت درمان به آموزش صحیح تکنیک، انتخاب سوند مناسب و فالوآپ منظم عملکرد کلیه و مثانه بستگی دارد.

۰۱ ارزیابی و تشخیص نیاز به سونداژ متناوب تمیز

  • ۰۱اندازه‌گیری حجم ادرار باقیمانده پس از دفع (PVR) با سونوگرافی؛ PVR بالا یا وجود علامت در بیمار، نیاز به CIC را مطرح می‌کند.
  • ۰۲شرح‌حال کامل نورولوژیک و اورولوژیک برای تعیین علت زمینه‌ای: آسیب نخاعی، ام‌اس، دیابت، انسداد پروستات، جراحی لگن یا زایمان سخت و تروماتیک.
  • ۰۳یورودینامیک در بیماران نوروژنیک برای بررسی فشار دترسور، کمپلیانس مثانه و DSD (دیس‌سینرژی دترسور-اسفنکتر).
  • ۰۴کراتینین یا GFR و سونوگرافی کلیه برای رد هیدرونفروز در بیماران نوروژنیک مزمن.
  • ۰۵کشت ادرار فقط در صورت شک بالینی به UTI علامت‌دار، نه به‌صورت روتین در بیمار بی‌علامت.
  • ۰۶ارزیابی توان شناختی و مهارت دستی بیمار یا مراقب، پیش از شروع آموزش تکنیک.

۰۲ درمان و مدیریت سونداژ متناوب تمیز طبق گایدلاین

  • ۰۱بر اساس شرایط بیمار، سوند PVC ساده با لوبریکانت جدا یا سوند هیدروفیلیک پیش‌آغشته انتخاب می‌شود؛ سوند هیدروفیلیک تروما و ریسک UTI کمتری دارد.
  • ۰۲آموزش تکنیک تمیز، نه استریل کامل، توسط پرستار یا کارشناس آموزش‌دیدهٔ مثانهٔ نوروژنیک تا رسیدن بیمار به استقلال کامل.
  • ۰۳تنظیم برنامهٔ دفعات بر اساس ورودی مایعات و ظرفیت مثانه؛ هدف نگه‌داشتن حجم هر تخلیه معمولاً زیر ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌لیتر است.
  • ۰۴پرهیز از تجویز آنتی‌بیوتیک روتین در باکتریوری بدون علامت؛ درمان فقط در UTI علامت‌دار طبق کشت و آنتی‌بیوگرام انجام می‌شود.
  • ۰۵فالوآپ دوره‌ای با سونوگرافی کلیه و مثانه، سالانه یا هر شش ماه در بیماران پرخطر نوروژنیک، و تکرار یورودینامیک در صورت تغییر بالینی.
  • ۰۶در شکست یا عدم تحمل CIC، بازنگری درمان به سمت سوند فولی دائم، سیستوستومی سوپراپوبیک یا نورومدولاسیون در موارد منتخب.
  • ۰۷در کودکان، آموزش تکنیک متناسب با سن و بلوغ شناختی، معمولاً از اوایل سنین مدرسه و با مشارکت والدین، شروع می‌شود.

پرچم‌های قرمز بالینی

  • تب، لرز و درد پهلو به نفع اوروسپسیس صعودی است؛ نیاز به بستری و آنتی‌بیوتیک وریدی فوری دارد.
  • ناتوانی در عبور سوند با وجود تکنیک صحیح، احتمال استریکچر مجرا یا مسیر کاذب را مطرح می‌کند و نیازمند ارجاع فوری برای سوند کوده یا سیستوسکوپی است.
  • خروج نکردن ادرار با وجود جای‌گیری درست سوند، احتمال آنوری واقعی (علت کلیوی یا فوق مثانه‌ای) را مطرح می‌کند و نیاز به بررسی فوری کراتینین و تصویربرداری کلیه دارد.
  • هماچوری ماکروسکوپیک پایدار یا شدید که با یک بار تخلیه برطرف نمی‌شود، نیازمند بررسی فوری برای رد لخته، عفونت یا ضایعهٔ مثانه است.
  • افزایش کراتینین یا هیدرونفروز جدید طی فالوآپ، به نفع آسیب کلیوی ناشی از مثانهٔ نوروژنیک پرفشار است و نیازمند بازنگری فوری برنامهٔ درمانی و تکرار یورودینامیک است.
  • دیسرفلکسی اتونومیک حین سوند زدن در ضایعهٔ نخاعی بالای T6، با سردرد ناگهانی و افزایش حاد فشار خون، یک اورژانس نورولوژیک است.

۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد سونداژ متناوب تمیز

  • ۰۱گایدلاین EAU در حوزهٔ مثانهٔ نوروژنیک، CIC را استاندارد طلایی مدیریت رتانسیون در این بیماران معرفی می‌کند؛ به گفتهٔ این گایدلاین، این روش عوارض کلیوی را نسبت به سوند فولی دائم کاهش می‌دهد.
  • ۰۲گایدلاین AUA/SUFU در رتانسیون ادراری غیرنوروژنیک نیز CIC را بر سوند فولی طولانی‌مدت ترجیح می‌دهد.
  • ۰۳مرورهای بالینی نشان می‌دهند سوند هیدروفیلیک نسبت به سوند PVC معمولی ریسک UTI علامت‌دار و ترومای مخاطی کمتری دارد.
  • ۰۴درمان باکتریوری بدون علامت در بیماران CIC توصیه نمی‌شود، چون مصرف بی‌رویهٔ آنتی‌بیوتیک بدون فایدهٔ بالینی اثبات‌شده فقط ریسک مقاومت را بالا می‌برد.
  • ۰۵آموزش اولیهٔ درست تکنیک، پروگنوز بلندمدت بیمار از نظر پایبندی به درمان و کاهش عوارض را بهبود می‌دهد.

منابع

  1. گایدلاین EAU در نورو-یورولوژی
  2. گایدلاین AUA/SUFU در رتانسیون ادراری
  3. گایدلاین NICE در مدیریت مثانهٔ نوروژنیک