مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۳ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
سرطان پروستات یکی از شایعترین سرطانهای مردان بالای ۵۰ سال است و در بیشتر موارد پیشرفتی بسیار آهسته دارد.
در مراحل ابتدایی معمولاً هیچ نشانهای ندارد؛ آزمایش خون PSA و معاینهٔ انگشتی پروستات مهمترین راه کشف زودهنگام آن هستند.
تشخیص قطعی فقط با بیوپسی و بررسی بافت زیر میکروسکوپ انجام میشود، نه با آزمایش خون بهتنهایی.
درمان به سن، سلامت عمومی و میزان پیشرفت بیماری بستگی دارد؛ گاهی فقط پیگیری منظم کافی است، گاهی جراحی یا پرتودرمانی لازم میشود.
هر چه تشخیص زودتر باشد، شانس کنترل کامل بیماری بیشتر است.
۰۱ علائم سرطان پروستات چیست؟
۰۱در مراحل اولیه معمولاً هیچ علامتی ندارد؛ به همین دلیل آزمایش غربالگری اهمیت پیدا میکند.
۰۲با رشد تومور و فشار آمدن روی مجرای ادرار، علائمی مثل تکرر ادرار (بهخصوص شبها)، نیاز به فشار برای شروع دفع ادرار و ضعیفشدن جریان آن بروز میکند.
۰۳احساس خالینشدن کامل مثانه بعد از ادرار کردن، یا قطع و وصل شدن جریان ادرار، از علائم شایع دیگر است.
۰۴دیدن خون در ادرار یا مایع منی کم پیش میآید، اما باید سریع بررسی شود.
۰۵وقتی بیماری پیشرفته باشد و به استخوان رسیده باشد، درد در لگن، کمر یا بالای ران ایجاد میشود.
۰۶کاهش وزن بیدلیل و خستگی مداوم هم در مراحل پیشرفتهٔ بیماری دیده میشود.
۰۲ چرا سرطان پروستات ایجاد میشود؟
۰۱افزایش سن مهمترین عامل شناختهشده است؛ بیشتر موارد بعد از ۵۰ سالگی تشخیص داده میشوند و خطر ابتلا با هر دهه بالاتر میرود.
۰۲سابقهٔ خانوادگی نقش دارد؛ اگر پدر یا برادر فرد به این سرطان مبتلا بوده باشد، خطر ابتلای او بهطور محسوسی بالاتر میرود.
۰۳برخی جهشهای ژنتیکی ارثی در خانوادهها دیده میشوند که هم خطر ابتلا را بالا میبرند و هم بیماری را تهاجمیتر میکنند.
۰۴نژاد و منطقهٔ جغرافیایی هم تأثیر دارد؛ در برخی جمعیتها شیوع این سرطان بیشتر گزارش شده است.
۰۵رژیم غذایی پرچرب و کمسبزی همراه با اضافهوزن، با فرمهای تهاجمیتر این بیماری مرتبط دانسته شده است.
۰۶سیگار کشیدن نیز در برخی مطالعات با پیشرفت سریعتر بیماری همراه بوده است.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
ناتوانی کامل در ادرار کردن همراه با درد شدید لگن یک وضعیت فوری پزشکی است؛ باید بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید یا خودتان را هر چه سریعتر به بیمارستان برسانید.
خونریزی شدید و مداوم در ادرار که قطع نمیشود، نیاز به بررسی فوری دارد.
درد ناگهانی و شدید در کمر یا استخوانها که با استراحت بهتر نمیشود، باید همان روز بررسی شود.
ضعف یا بیحسی ناگهانی پاها، یا از دست دادن کنترل ادرار و مدفوع، نشانهٔ فشار روی نخاع است و نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس است.
کاهش وزن شدید و بیدلیل همراه با درد استخوانی هم باید جدی گرفته شود و در اسرع وقت بررسی شود.
۰۳ سرطان پروستات چطور درمان میشود؟
۰۱تحتنظر فعال یعنی در سرطانهای کوچک و کمخطر، پزشک با آزمایشهای دورهای PSA و بیوپسی، بیماری را زیر نظر میگیرد و درمان فوری را شروع نمیکند مگر اینکه نشانههایی از پیشرفت بیماری دیده شود.
۰۲در پروستاتکتومی رادیکال، غدهٔ پروستات با جراحی باز، لاپاراسکوپی یا رباتیک بهطور کامل برداشته میشود؛ این روش برای سرطانی که هنوز از پروستات بیرون نزده مناسب است.
۰۳در پرتودرمانی، با تابش اشعه از بیرون بدن یا کاشتن دانههای ریز رادیواکتیو داخل پروستات (براکیتراپی)، سلولهای سرطانی از بین میروند، بدون آنکه غده برداشته شود.
۰۴هورموندرمانی سطح تستوسترون بدن را با دارو -و در موارد کمتر با جراحی- پایین میآورد تا رشد سرطان کند شود؛ این روش معمولاً در مراحل پیشرفتهتر یا همراه با پرتودرمانی بهکار میرود.
۰۵شیمیدرمانی زمانی بهکار میرود که بیماری پیشرفته باشد و دیگر بهتنهایی به هورموندرمانی پاسخ ندهد.
۰۶درمانهای حمایتی مثل توانبخشی عضلات کف لگن برای بهبود کنترل ادرار، و داروهای اختصاصی نعوظ برای عوارض بعد از جراحی یا پرتودرمانی، در کنار درمان اصلی به بیمار کمک میکنند.
۰۴ چطور از سرطان پروستات پیشگیری کنیم؟
۰۱مصرف زیاد سبزیجات و گوجهفرنگی، همراه با کمکردن چربی حیوانی در رژیم غذایی، خطر ابتلا را اندکی پایین میآورد.
۰۲ورزش منظم داشته باشید و وزن بدن را در محدودهٔ متعادل نگه دارید.
۰۳سیگار را ترک کنید؛ سیگار با پیشرفت سریعتر این بیماری مرتبط شناخته شده است.
۰۴مردان بالای ۵۰ سال -یا بالای ۴۰ تا ۴۵ سال با سابقهٔ خانوادگی مثبت- باید دربارهٔ زمان مناسب شروع آزمایش PSA با پزشک خود مشورت کنند.
۰۵بعد از ۵۰ سالگی، حتی بدون هیچ علامتی، چکاپ سالانه را فراموش نکنید.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
آزمایش PSA چیست و چه زمانی باید انجامش داد؟
PSA آزمایش خون سادهای است که میزان پروتئین ساختهشده در پروستات را اندازه میگیرد. مردان بالای ۵۰ سال -یا بالای ۴۰ تا ۴۵ سال در صورت داشتن سابقهٔ خانوادگی- باید دربارهٔ زمان شروع آن با پزشک مشورت کنند. عدد بالای PSA همیشه بهمعنی سرطان نیست؛ بزرگی خوشخیم پروستات یا عفونت هم میتوانند آن را بالا ببرند، و تشخیص قطعی فقط با بیوپسی ممکن است.
بیوپسی پروستات دردناک است؟
بیوپسی با بیحسی موضعی انجام میشود و معمولاً فقط کمی فشار یا ناراحتی حس میشود، نه درد شدید. بعد از آن ممکن است چند روز کمی خون در ادرار یا مایع منی دیده شود که طبیعی است.
آیا سرطان پروستات همیشه نیاز به جراحی دارد؟
نه. در موارد کمخطر و کوچک، پزشک ممکن است فقط بیماری را با آزمایش منظم زیر نظر بگیرد و جراحی یا پرتودرمانی را تا زمان لازم به تعویق بیندازد.
سرطان پروستات چقدر قابل کنترل است؟
وقتی بیماری هنوز محدود به خود پروستات باشد، درمان معمولاً بسیار موفق است. حتی در مراحل پیشرفتهتر، درمانهای امروزی میتوانند سالها بیماری را کنترل کنند.
بعد از جراحی پروستات، بیاختیاری ادرار درمان میشود؟
در اکثر مردان، کنترل ادرار طی چند ماه بعد از جراحی بهتدریج بهتر میشود، بهخصوص با تمرینهای تقویت عضلات کف لگن. در موارد کم، مشکل باقی میماند و درمانهای اضافی لازم میشود.
آیا بعد از درمان امکان بازگشت سرطان پروستات وجود دارد؟
بله، به همین دلیل بعد از درمان پزشک بهطور منظم PSA را کنترل میکند تا اگر بیماری بازگشت، زود متوجه شود. عود بیماری هم در بسیاری از موارد باز با درمانهای تکمیلی قابل کنترل است.
خلاصهٔ بالینی
سرطان پروستات یکی از شایعترین بدخیمیهای توپر دستگاه ادراری-تناسلی در مردان مسن است و طیف وسیعی از رفتار بالینی دارد؛ از تومورهای بسیار کمخطر و راکد تا فرمهای تهاجمی و متاستاتیک. پروگنوز و انتخاب درمان مستقیماً به گرید هیستولوژیک بر پایهٔ گلیسون/ISUP، مرحلهٔ TNM و سطح PSA در زمان تشخیص وابسته است. گسترش غربالگری با PSA و تصویربرداری هدفمند با mpMRI باعث شده بخش بزرگی از موارد در مرحلهٔ موضعی و قابلدرمان شناسایی شوند.
۰۱ تشخیص و ارزیابی سرطان پروستات
۰۱PSA سرمی بههمراه توشهٔ رکتال (DRE) خط اول غربالگری در مردان ۵۰ تا ۷۰ سال با امید به زندگی کافی است؛ در گروه پرخطر -سابقهٔ خانوادگی مثبت، نژاد آفریقاییتبار، حاملان جهش BRCA2- غربالگری از ۴۵ سالگی آغاز میشود.
۰۲در PSA بالا یا DRE غیرطبیعی، mpMRI پروستات با گزارش PI-RADS پیش از بیوپسی اول برای هدفگیری ضایعات مشکوک درخواست میشود.
۰۳بیوپسی پروستات با نمونهگیری سیستماتیک بهعلاوهٔ هدفمند از نواحی PI-RADS سه و بالاتر انجام میشود؛ روش ترانسپرینهآل زیر گاید سونوگرافی یا فیوژن MRI بهدلیل ریسک کمتر سپسیس ترجیح دارد.
۰۴درجهبندی گلیسون و تعیین گروه ISUP روی نمونهٔ بیوپسی یا پروستاتکتومی انجام میشود؛ گروه یک معادل گلیسون شش، گروه دو معادل امتیاز سه بهعلاوهٔ چهار، گروه سه معادل چهار بهعلاوهٔ سه، گروه چهار معادل گلیسون هشت، و گروه پنج معادل گلیسون نه یا ده است.
۰۵مرحلهبندی بالینی با سیستم TNM انجام میشود: T1 و T2 یعنی بیماری محدود به پروستات، T3 یعنی گسترش خارج کپسول یا درگیری کیسههای منی، و T4 یعنی درگیری ساختارهای مجاور؛ N وضعیت غدد لنفاوی و M وجود متاستاز دوردست را مشخص میکند.
۰۶در ریسک متوسط نامطلوب تا بالا، اسکن استخوان، سیتیاسکن یا MRI شکم و لگن، یا ترجیحاً PSMA-PET، برای بررسی متاستاز درخواست میشود.
۰۷ریسکبندی نهایی طبق گایدلاین NCCN یا EAU با ترکیب PSA، گروه گلیسون/ISUP، مرحلهٔ بالینی، تعداد کورهای مثبت بیوپسی و درصد درگیری هر کور انجام میشود.
۰۸پانل ژنتیک ژرملاین -BRCA1/2 و سایر ژنهای ترمیم DNA- در بیماری متاستاتیک یا سابقهٔ خانوادگی قوی درخواست میشود.
۰۲ درمان و مدیریت سرطان پروستات طبق گایدلاین
۰۱ریسک خیلیکم تا کم: تحتنظر فعال را با PSA هر سه تا شش ماه، توشهٔ رکتال سالانه و بیوپسی یا MRI تکراری طبق پروتکل شروع کنید؛ با ارتقای گرید یا حجم تومور، بهسمت درمان قطعی بروید.
۰۲بیماری موضعی ریسک متوسط تا بالا: پروستاتکتومی رادیکال رباتیک، لاپاراسکوپیک یا باز -با یا بدون لنفادنکتومی گستردهٔ لگنی- یا رادیوتراپی خارجی (EBRT) با یا بدون بوست براکیتراپی را مطرح کنید.
۰۳ریسک بالای موضعی-پیشرفته: رادیوتراپی را با هورموندرمانی طولانیمدت (۱۸ تا ۳۶ ماه) طبق پروتکلهای استاندارد ترکیب کنید.
۰۴بیماری متاستاتیک حساس به هورمون (mHSPC): هورموندرمانی را بهعلاوهٔ یکی از داروهای نسل جدید -آبیراترون، انزالوتامید یا آپالوتامید- یا دوستاکسل شروع کنید؛ انتخاب به حجم بیماری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
۰۵بیماری مقاوم به کاستراسیون (CRPC): هورموندرمانی را تشدید کنید و شیمیدرمانی با دوستاکسل یا کابازیتاکسل، یا در واجدین شرایط، مهارکنندههای PARP در جهش BRCA یا رادیولیگاندتراپی PSMA را بررسی کنید.
۰۶در بیمار دچار انسداد خروجی مثانه که کاندید درمان قطعی نیست، رزکسیون ترانسیورترال پالیاتیو (TURP) را برای رفع انسداد بهکار ببرید.
۰۷فالوآپ بعد از درمان قطعی: PSA را هر سه تا شش ماه در دو سال اول و سپس سالانه چک کنید؛ عود بیوشیمیایی یعنی PSA بالای ۰٫۲ نانوگرم در میلیلیتر بعد از پروستاتکتومی، یا افزایش دو واحدی از نادیر بعد از رادیوتراپی.
۰۸عوارض را از ابتدا مدیریت کنید: توانبخشی کف لگن برای بیاختیاری ادرار، مهارکنندههای PDE5 برای اختلال نعوظ، و پایش تراکم استخوان در هورموندرمانی طولانیمدت.
پرچمهای قرمز بالینی
رتانسیون حاد ادراری یا هیدرونفروز دوطرفه، تا حد آنوری، ناشی از انسداد خروجی مثانه یا حالب؛ نیازمند کاتتریزاسیون فوری است و در انسداد حالبی، استنت دبلجی یا نفروستومی اورژانسی لازم میشود.
علائم کمپرسیون نخاعی -ضعف حرکتی اندام، بیحسی زینی، یا بیاختیاری اسفنکتر- در بیمار متاستاتیک شناختهشده؛ اورژانس آنکولوژیک با نیاز فوری به MRI ستون فقرات و دگزامتازون.
هایپرکلسمی علامتدار -تهوع، گیجی یا پرادراری- در بیماری متاستاتیک استخوانی، نیازمند بررسی و درمان فوری است.
سپسیس بعد از بیوپسی پروستات -تب و لرز در ساعات یا روزهای بعد از بیوپسی- نیازمند آنتیبیوتیک وریدی فوری.
هماچوری ماکروسکوپیک پایدار یا لختهدار، بهخصوص در بیماری موضعیپیشرفته که مثانه را درگیر کرده؛ نیازمند سیستوسکوپی برای رد تهاجم مستقیم یا بدخیمی همزمان مثانه.
پیشرفت سریع PSA یا شروع درد استخوانی جدید در بیمار تحت هورموندرمانی؛ مطرحکنندهٔ گذار به CRPC و نیازمند بازبینی فوری درمان است.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد
۰۱طبق گایدلاین NCCN و EAU، پروگنوز بیماری در ریسک خیلیکم و کم عالی است؛ تحتنظر فعال بقای اختصاصی بیماری را حفظ میکند و از عوارض غیرضروری جراحی یا پرتودرمانی جلوگیری میکند.
۰۲افزودن mpMRI پیش از بیوپسی اول نرخ کشف سرطانهای بالینیمعنادار را بالا میبرد و بیوپسی غیرضروری در بیماری کمخطر را کم میکند.
۰۳در بیماری متاستاتیک حساس به هورمون با حجم بالا، افزودن داروهای هورمونی نسل جدید یا شیمیدرمانی به هورموندرمانی تنها، بقای کلی را بهطور معناداری بهتر میکند.
۰۴در CRPC با جهشهای ترمیم همولوگ مانند BRCA، درمانهای هدفمند ژنتیکی نتیجهٔ بهتری نسبت به هورموندرمانی صرف نشان دادهاند.
۰۵رادیولیگاندتراپی هدفمند PSMA در CRPC متاستاتیک مقاوم به شیمیدرمانی، گزینهای مؤثر برای کنترل بیشتر بیماری است.
