مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۲ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
در کودکان زیر دو سال، عفونت ادراری اغلب فقط با تب بدون دلیل مشخص بروز میکند و نشانهی دیگری ندارد.
در نوزادان پسر ختنهنشده، احتمال ابتلا به این عفونت چند برابر پسرهای ختنهشده است.
تشخیص قطعی فقط با کشت ادرار انجام میشود؛ نوار ادراری ساده بهتنهایی کافی نیست.
هرچه تشخیص و درمان دیرتر انجام شود، احتمال آسیب دائمی به کلیه بالاتر میرود؛ بهخصوص در کودکانی که عفونتشان بارها تکرار میشود.
بیشتر کودکان با یک دورهی آنتیبیوتیک خوراکی و در خانه کاملاً خوب میشوند.
۰۱ علائم عفونت ادراری در کودکان چیست؟
۰۱در نوزادان و شیرخواران علامت مشخصی نیست؛ فقط تب بدون دلیل، بیقراری، شیر نخوردن و استفراغ دیده میشود.
۰۲گاهی در نوزادان تنها نشانه، زردی طولانیتر از حد معمول است که والدین آن را به عفونت ادراری ربط نمیدهند.
۰۳کودکان بزرگتر که حرف میزنند، از سوزش ادرار، تکرر ادرار و نیاز ناگهانی و فوری به دستشویی شکایت میکنند.
۰۴درد یا فشار در پایین شکم، درست بالای استخوان لگن، از نشانههای شایع در کودکان بزرگتر است.
۰۵بوی بد ادرار یا کدر و تیره شدن غیرعادی رنگ آن، گاهی زودتر از بقیهی علائم به چشم میآید.
۰۶کودکی که پیشتر شبها خشک میماند و ناگهان دوباره رختخوابش را خیس میکند، ممکن است دچار عفونت ادراری شده باشد.
۰۷تب بالا همراه با لرز و درد پهلو یا کمر نشان میدهد عفونت به کلیه رسیده و از یک عفونت سادهی مثانه جدیتر است.
۰۲ چرا کودکان دچار عفونت ادراری میشوند؟
۰۱برگشت ادرار از مثانه به سمت کلیه در برخی کودکان از بدو تولد وجود دارد و راه را برای رسیدن باکتری به کلیه باز میکند.
۰۲یبوست مزمن یکی از شایعترین علتهای پنهان است؛ رودهی پر با فشار روی مثانه نمیگذارد ادرار کامل تخلیه شود.
۰۳کودکانی که سرگرم بازی یا درساند، اغلب رفتن به دستشویی را عقب میاندازند و همین عادتِ نگهداشتنِ طولانیِ ادرار زمینهساز عفونت میشود.
۰۴برخی کودکان از بدو تولد ناهنجاری ساختاری در مسیر ادراری دارند که گاهی فقط با همین عفونتهای مکرر کشف میشود.
۰۵نظافت نادرست بعد از دستشویی باکتری را به مجرای ادراری میرساند؛ دخترها بهخاطر مجرای کوتاهتر و نزدیکتر به مقعد بیشتر در معرض این خطرند.
۰۶در پسربچههای شیرخوارِ ختنهنشده، خطر این عفونت در سال اول زندگی چند برابر میشود.
۰۷بعضی کودکان مثانهشان را کامل خالی نمیکنند و ادرار باقیمانده محیط مناسبی برای رشد باکتری فراهم میکند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
تب بالای ۳۸ درجه در نوزاد زیر سه ماه.
بیحالی شدید، شیر نخوردن یا نشانههای کمآبی بدن مثل دهان خشک و گریهی بیاشک.
استفراغ مکرری که نمیگذارد دارو در معدهی کودک بماند.
درد شدید پهلو یا کمر همراه با تب بالا.
خون واضح در ادرار یا تیرگی غیرعادی رنگ آن.
بازگشت تب و علائم با وجود مصرف کامل آنتیبیوتیک.
نوزادی که رنگش پریده، دست و پایش سرد شده یا نسبت به اطراف واکنش معمول نشان نمیدهد.
اگر کودک بیحال شد، بیدار نگهداشتنش سخت شد یا حالش بهسرعت بدتر شد، بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید.
۰۳ عفونت ادراری در کودکان چطور درمان میشود؟
۰۱پزشک بسته به سن کودک و شدت عفونت، یک دورهی آنتیبیوتیک خوراکی تجویز میکند؛ معمولاً از چند روز تا حدود دو هفته.
۰۲در نوزادان خیلی کوچک یا وقتی حال عمومی کودک خوب نیست، بستری در بیمارستان و تزریق آنتیبیوتیک لازم میشود.
۰۳دورهی دارو را حتی بعد از قطع تب کامل مصرف کنید؛ قطع زودهنگام باعث بازگشت عفونت میشود.
۰۴نوشیدن مایعات فراوان به شستوشوی طبیعی مجاری ادراری کودک کمک میکند.
۰۵یبوست را همزمان با تغذیهی پرفیبر درمان کنید؛ یبوستِ درماننشده خطر عود عفونت را بالا نگه میدارد.
۰۶بعد از بهبود، پزشک معمولاً سونوگرافی کلیه و مثانه را برای بررسی ناهنجاری احتمالی درخواست میکند.
۰۷اگر عفونت چند بار عود کند، ویزیت اورولوژیست کودکان برای پیدا کردن علت زمینهای ضروری است.
۰۸خوددرمانی با آنتیبیوتیکِ باقیمانده از قبل یا نسخهی کودک دیگر را کنار بگذارید.
۰۴ چطور از عفونت ادراری در کودکان پیشگیری کنیم؟
۰۱به کودک یاد بدهید هر چند ساعت یکبار، بدون نگهداشتن طولانی، مثانهاش را کامل خالی کند.
۰۲یبوست را جدی بگیرید و با تغذیهی مناسب، کار رودهی کودک را منظم نگه دارید.
۰۳از سنین پایین به کودک نظافت درست بعد از دستشویی را یاد بدهید؛ در دخترها پاک کردن از جلو به عقب اهمیت دارد.
۰۴در طول روز آب کافی به کودک بدهید، حتی وقتی خودش تشنگی احساس نمیکند.
۰۵از حمام کفدار و صابون معطر در ناحیهی تناسلی کودک پرهیز کنید.
۰۶در پسران شیرخوار با سابقهی عفونت مکرر، دربارهی ختنه با پزشک مشورت کنید.
۰۷اگر کودک در مدرسه از دستشویی رفتن اجتناب میکند، با معلم یا مدرسه صحبت کنید تا این عادت اصلاح شود.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
آیا عفونت ادراری در کودکان خطرناک است؟
اگر زود تشخیص داده و کامل درمان شود، معمولاً بیخطر است و کودک بدون هیچ عارضهای خوب میشود. این تأخیر در تشخیص است که خطر رسیدن عفونت به کلیه و آسیب دائمی را بالا میبرد.
چرا کودکم بعد از درمان دوباره عفونت ادراری گرفت؟
عود عفونت اغلب بهخاطر یبوستِ درماننشده، نگهداشتن عادتیِ ادرار یا برگشت ادرار از مثانه به کلیه است. اگر عفونت بیش از یکبار تکرار شود، پزشک معمولاً سونوگرافی و بررسی بیشتری را برای پیدا کردن علت پیشنهاد میکند.
آیا هر تبی در کودک نشانهی عفونت ادراری است؟
نه، اغلب تبها دلیل دیگری دارند؛ اما در نوزادان و شیرخوارانی که علت تبشان مشخص نیست، آزمایش ادرار جزو بررسیهای استاندارد است.
بعد از عفونت ادراری، چه آزمایشی برای کودک لازم است؟
پزشک معمولاً سونوگرافی کلیه و مثانه را درخواست میکند تا از نبود ناهنجاری ساختاری مطمئن شود. در موارد عودکننده یا غیرعادی، ممکن است آزمایشهای تکمیلی دیگری هم لازم شود.
چه زمانی باید نگران کلیهی کودک بود؟
وقتی عفونت با تب بالا و درد پهلو همراه باشد یا چند بار در سال تکرار شود، احتمال درگیری کلیه بیشتر است؛ در این حالت پیگیری پزشکی و گاهی تصویربرداری اضافه لازم میشود.
آیا نمونهی کیسهای ادرار برای تشخیص در نوزاد کافی است؟
نه؛ این نمونه بهخاطر تماس با پوست، احتمال آلودگی و نتیجهی غلط بالایی دارد و فقط برای رد اولیه به کار میرود. برای تأیید قطعی عفونت در نوزاد، باید نمونه از راه سوند یا روش استاندارد دیگری گرفته و کشت داده شود.
خلاصهٔ بالینی
عفونت ادراری یکی از شایعترین علتهای تب بدون کانون مشخص در شیرخواران است و در حضور رفلاکس وزیکویورترالِ درماننشده، ریسک اسکار کلیوی و عوارض درازمدت مثل هایپرتانسیون و بیماری مزمن کلیه را بالا میبرد. تشخیص قطعی مبتنی بر کشت ادراری مثبت با نمونهگیری استاندارد است، نه صرفاً نوار ادراری یا نمونهی کیسهای که نرخ مثبت کاذب بالایی دارد. با تشخیص بهموقع، انتخاب درست آنتیبیوتیک تجربی و فالوآپ منظم، پروگنوز اکثر کودکان عالی است.
۰۱ تشخیص و ارزیابی عفونت ادراری در کودکان
۰۱کشت ادرار با نمونهگیری استاندارد: کلینکچ در کودک توالترفته یا کاتتریزاسیون و آسپیراسیون سوپراپوبیک در شیرخوار؛ نمونهی کیسهای فقط برای رد کردن عفونت به کار میرود، نه برای تأیید آن.
۰۲آنالیز ادرار با نوار و میکروسکوپی؛ همراهی لکوسیتاستراز و نیتریت مثبت با پیوری میکروسکوپی، حساسیت تشخیص را بهطور محسوسی بالا میبرد.
۰۳در نوزاد فبریل زیر دو ماه یا در تصویر بالینی سپتیک، CBC، CRP و کشت خون هم به ارزیابی اضافه میشود.
۰۴سونوگرافی کلیه و مجاری ادراری (RBUS) بعد از اولین اپیزود UTI فبریل در کودک زیر دو سال انجام شود؛ در صورت گشادی پلویس یا سیستم کالیسیل، ابستراکسیون مادرزادی مثل UPJO باید رد شود.
۰۵VCUG در صورت سونوگرافی غیرطبیعی، UTI فبریل عودکننده یا شواهد بالینی رفلاکس درخواست شود؛ بهصورت روتین برای هر کودک با اولین UTI فبریل لازم نیست.
۰۶اسکن DMSA برای ارزیابی اسکار کلیوی در موارد منتخب کاربرد دارد، نه بهصورت روتین در فاز حاد عفونت.
۰۷در پسران شیرخوار، افتراق از بالانیت و در دختربچهها از ولوواژینیت با معاینهی مستقیم ناحیهی تناسلی ضروری است، چون هر دو میتوانند علائمی شبیه UTI ایجاد کنند.
۰۸در کودک بزرگتر با علائم مکرر و کشت منفی، دیسفانکشن مثانه و روده (BBD) و یبوست زمینهای را در تشخیص افتراقی در نظر بگیرید.
۰۲ درمان و مدیریت عفونت ادراری در کودکان طبق گایدلاین
۰۱شروع آنتیبیوتیک امپیریک طبق الگوی مقاومت موضعی؛ در سیستیت ساده، سفیکسیم یا کوآموکسیکلاو خوراکی خط اول رایج است.
۰۲در نوزاد زیر دو ماه، حالت توکسیک یا عدم تحمل خوراکی، بستری و آنتیبیوتیک وریدی (سفتریاکسون یا جنتامایسین) شروع شود؛ بعد از پاسخ بالینی، سوییچ به خوراکی انجام میشود.
۰۳طول درمان پایلونفریت فبریل معمولاً هفت تا ده روز است؛ در سیستیت ساده، دورهی کوتاهتر سه تا پنج روز کافی است.
۰۴آنتیبیوتیک تجربی را نباید تا رسیدن جواب کشت به تعویق انداخت؛ بعد از دریافت آنتیبیوگرام، دارو باید بر اساس حساسیت باکتری تنظیم یا محدود شود.
۰۵در انسداد همراه با پایونفروز، سیستم کالیسیل باید فوراً با استنت حالبی (دبلجی) یا نفروستومی تخلیه شود؛ کنترل عفونت مقدم بر رفع قطعی انسداد است.
۰۶شواهد RIVUR نشان میدهد پروفیلاکسی آنتیبیوتیکی مداوم فقط در رفلاکس درجهی بالا یا UTI فبریل عودکنندهی مکرر مطرح است؛ تصمیم نهایی را هم باید مشترک با خانواده گرفت.
۰۷کنترل یبوست و دیسفانکشن مثانه و روده بخش جداییناپذیر درمان عود UTI است؛ بدون رفع آن، هر مداخلهی دیگری هم اثر محدودی دارد.
۰۸ارجاع به اورولوژی کودکان در رفلاکس درجهی III به بالا، آنومالی ساختاری یا اسکار پیشرفتهی کلیوی در DMSA ضروری است.
پرچمهای قرمز بالینی
تصویر بالینی سپسیس یا شوک سپتیک در نوزاد یا شیرخوار.
رتانسیون ادراری یا آنوری همزمان با عفونت، مطرحکنندهی ابستراکسیون زمینهای.
عدم پاسخ بالینی به آنتیبیوتیک تجربی طی ۴۸ تا ۷۲ ساعت؛ نیازمند ایمیجینگ فوری برای رد آبسه یا ابستراکسیون.
پایلونفریت فبریل عودکننده در حضور رفلاکس درجهی بالا؛ ریسک اسکار کلیوی پیشرونده را بالا میبرد.
هماچوری ماکروسکوپیک یا علامت سیستمیک نامتناسب با یک UTI ساده.
نوزادی که بعد از ۴۸ ساعت درمان مناسب، بیحالتر شده یا تغذیهاش بدتر شده؛ زنگ خطر برای بازبینی فوری تشخیص است.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد در عفونت ادراری کودکان
۰۱گایدلاین AAP تشخیص UTI را به همزمانی پیوری و کشت کمّی مثبت موکول میکند، نه صرف یکی از این دو.
۰۲کارآزمایی RIVUR نشان داد که پروفیلاکسی در رفلاکس درجهی پایین تا متوسط، عود UTI فبریل را کم میکند اما تأثیر معناداری بر اسکار کلیوی نهایی ندارد.
۰۳گایدلاین NICE، VCUG روتین را برای همهی کودکان با اولین UTI فبریل توصیه نمیکند و آن را به موارد آتیپیک یا عودکننده محدود میکند.
۰۴دورهی کوتاهتر سه تا پنج روز برای سیستیت غیرفبریل در کودکان بزرگتر، بهاندازهی دورههای طولانیتر مؤثر است.
۰۵ختنه در پسران پرریسک، ریسک نسبی UTI را بهطور معناداری کاهش میدهد.
منابع
گایدلاین AAP (آکادمی اطفال آمریکا) دربارهی عفونت ادراری در کودکان
گایدلاین NICE (بریتانیا) دربارهی عفونت ادراری در کودکان زیر ۱۶ سال
گایدلاین EAU/ESPU (انجمن اورولوژی اروپا) در اورولوژی کودکان
گایدلاین ICCS (انجمن بینالمللی کنترل ادرار کودکان) دربارهی اختلال عملکرد مثانه و روده