مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۲ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
PSA آزمایش خون سادهای است که میزان پروتئین ساختهشده در پروستات را میسنجد.
بالا بودن PSA همیشه بهمعنی سرطان نیست؛ عفونت، بزرگی خوشخیم پروستات و حتی انزال اخیر هم آن را بالا میبرند.
غربالگری روتین برای همهٔ مردان لازم نیست؛ این تصمیم را باید با پزشک خودتان و بر اساس سن و سابقهٔ خانوادگی بگیرید.
برای بیشتر مردان بدون خطر بالا، ۵۰ سالگی زمان مناسبی برای شروع این گفتوگوست؛ اگر سابقهٔ خانوادگی سرطان پروستات دارید، زودتر شروع کنید.
اگر PSA بالا بود، قدم بعدی معمولاً تکرار آزمایش و بررسی دقیقتر است، نه لزوماً نمونهبرداری فوری از پروستات.
۰۱ آیا برای آزمایش PSA باید علامت داشته باشم؟
۰۱غربالگری PSA معمولاً در مردان بدون هیچ علامتی انجام میشود؛ هدف، پیدا کردن مشکل پیش از بروز نشانه است.
۰۲سخت ادرار کردن، جریان ضعیف ادرار یا چند بار بیدار شدن شبانه برای دستشویی رفتن، بهتنهایی نشانهٔ سرطان نیستند؛ اما دلیل خوبی برای چکاپاند.
۰۳حتی یک بار خون دیدن در ادرار یا در منی را نادیده نگیرید؛ زودتر از نوبت معمول به پزشک مراجعه کنید.
۰۴درد استخوان بدون دلیل مشخص، بهویژه در کمر یا لگن، در مردان مسن باید جدی گرفته شود.
۰۵اگر کاهش وزن بیدلیل با علائم ادراری همراه شود، نباید تا نوبت بعدی چکاپ صبر کنید.
۰۲ چرا PSA بالا میرود؟
۰۱بزرگی خوشخیم پروستات شایعترین علت افزایش PSA در مردان مسن است؛ با بزرگتر شدن غده، سلولهای بیشتری این پروتئین را میسازند.
۰۲عفونت یا التهاب پروستات میتواند PSA را موقتاً و گاهی خیلی زیاد بالا ببرد؛ در این حالت باید بعد از درمان عفونت، آزمایش را تکرار کرد.
۰۳سرطان پروستات یکی از علتهاست، نه تنها علت؛ به همین دلیل یک عدد بالا بهتنهایی تشخیص نیست.
۰۴انزال در ۴۸ ساعت اخیر، دوچرخهسواری طولانی، سوند ادراری یا گیر افتادن ادرار در مثانه هم میتوانند نتیجه را موقتاً بالاتر نشان دهند.
۰۵معاینهٔ پروستات از راه مقعد یا نمونهبرداری اخیر هم روی نتیجه اثر میگذارد؛ به همین دلیل بهتر است آزمایش خون پیش از معاینه انجام شود.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
خونریزی آشکار در ادرار یا منی؛ در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید.
ناتوانی در دفع ادرار همراه با درد شدید زیر شکم؛ همین امروز به اورژانس مراجعه کنید.
دردی در کمر، لگن یا ران که از بین نمیرود و دلیل دیگری هم ندارد، بهخصوص همراه با کاهش وزن بیدلیل؛ در اسرعوقت به پزشک مراجعه کنید.
تب و لرز شدید همراه با درد لگن یا مشکل ادراری؛ نشانهٔ عفونت جدی پروستات است، همان روز به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
ضعف ناگهانی یا بیحسی پاها همراه با مشکل ادراری جدید؛ این حالت اورژانسی است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
۰۳ وقتی PSA بالا باشد چه باید کرد؟
۰۱اولین قدم معمولاً تکرار آزمایش بعد از چند هفته است، نه رفتن مستقیم بهسمت نمونهبرداری.
۰۲اگر احتمال عفونت مطرح باشد، پزشک ابتدا آن را درمان میکند و بعد PSA را دوباره اندازه میگیرد.
۰۳پزشک با بررسی نسبت PSA آزاد به کل و اندازهٔ پروستات، خطر واقعی را دقیقتر تخمین میزند.
۰۴امروزه پیش از تصمیم دربارهٔ نمونهبرداری، معمولاً یک MRI تخصصی از پروستات درخواست میشود تا مشخص شود نمونهبرداری واقعاً لازم است یا نه و اگر باشد، دقیقاً کدام ناحیه باید بررسی شود.
۰۵نمونهبرداری تنها وقتی پیشنهاد میشود که مجموع این یافتهها خطر قابلتوجهی نشان دهند، نه فقط بهخاطر یک عدد مرزی.
۰۴ غربالگری PSA را از چه سنی باید شروع کرد؟
۰۱برای مردان با خطر متوسط، شروع گفتوگو دربارهٔ PSA از ۵۰ سالگی منطقی است.
۰۲اگر پدر یا برادرتان سابقهٔ سرطان پروستات داشته باشد، همین گفتوگو را از ۴۵ سالگی شروع کنید.
۰۳بعد از ۷۰ سالگی یا وقتی بیماریهای جدی دیگر امید به زندگی را کم کرده باشند، غربالگری روتین معمولاً سودی ندارد و پزشک ممکن است آن را پیشنهاد نکند.
۰۴پیش از آزمایش، از پزشک بپرسید که اگر نتیجه مثبت کاذب باشد، چه مراحلی در پیش خواهید داشت؛ این گفتوگو اضطراب بعدی را کم میکند.
۰۵اگر اولین PSA پایین بود، لازم نیست هر سال تکرار شود؛ فاصلهٔ دو تا چهار سال برای بیشتر مردان کافی است.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
آیا آزمایش PSA درد دارد؟
نه؛ فقط یک نمونهگیری سادهٔ خون است، درست مثل هر آزمایش خون دیگر.
آیا باید ناشتا باشم؟
لازم نیست ناشتا باشید؛ فقط بهتر است ۴۸ ساعت پیش از آزمایش انزال نداشته باشید تا نتیجه دقیقتر باشد.
عدد نرمال PSA چقدر است؟
عدد نرمال با سن فرق میکند؛ در جوانترها زیر ۲٫۵ و در مسنترها تا نزدیک ۶٫۵ نانوگرم در میلیلیتر هم طبیعی حساب میشود. پزشک این عدد را متناسب با سن شما تفسیر میکند، نه بر اساس یک آستانهٔ ثابت برای همه.
اگر PSA کمی بالا باشد، حتماً سرطان دارم؟
نه؛ بیشتر مردانی که PSA کمی بالاتر از حد معمول دارند، سرطان ندارند. شایعترین علت معمولاً بزرگی خوشخیم پروستات یا التهاب است.
آیا میتوانم غربالگری را نپذیرم؟
بله؛ تصمیم نهایی با شماست. پزشک باید فایده و ضرر احتمالی را برایتان توضیح دهد و انتخاب آگاهانهٔ شما را بپذیرد.
فاصلهٔ تکرار آزمایش PSA چقدر است؟
برای بیشتر مردان با نتیجهٔ طبیعی، هر دو تا چهار سال یکبار کافی است؛ فاصلهٔ دقیق را پزشک بر اساس عدد اولیه تعیین میکند.
خلاصهٔ بالینی
PSA گلیکوپروتئین اختصاصی بافت پروستات است که سطح سرمی آن هم در شرایط خوشخیم مانند BPH و پروستاتیت و هم در آدنوکارسینوم پروستات بالا میرود و بهتنهایی اختصاصیت کافی برای افتراق این دو ندارد. غربالگری مبتنی بر PSA مرگومیر اختصاصی سرطان پروستات را در پیگیری بلندمدت به میزان محدودی کاهش میدهد، اما تشخیص و درمان غیرضروری سرطانهای راکد و کمخطر را هم بهدنبال دارد که با عوارضی مثل خونریزی و عفونت بعد از بیوپسی، بیاختیاری ادرار و اختلال نعوظ همراه است. به همین دلیل گایدلاینهای AUA، EAU و USPSTF، تصمیمگیری مشترک با بیمار پس از تبیین مزایا و مضرات را جایگزین غربالگری روتین همگانی میدانند.
۰۱ ارزیابی و تفسیر آزمایش PSA
۰۱پیش از درخواست PSA، دربارهٔ انزال در ۴۸ ساعت اخیر، سوندگذاری، رتانسیون ادراری، بیوپسی اخیر یا عفونت ادراری فعال بپرسید؛ هر یک از اینها میتوانند نتیجه را بهطور کاذب بالا نشان دهند.
۰۲توشهٔ رکتال (DRE) را ترجیحاً بعد از نمونهگیری خون PSA انجام دهید یا اثر احتمالی آن بر عدد PSA را در تفسیر لحاظ کنید.
۰۳مصرف مهارکنندههای ۵-آلفا-ردوکتاز (فیناستراید یا دوتاستراید) برای BPH را بپرسید؛ این داروها بعد از حدود ۶ ماه مصرف مداوم، PSA را تقریباً ۵۰ درصد کاهش میدهند و برای تفسیر درست روند PSA باید عدد اندازهگیریشده را تقریباً دو برابر در نظر گرفت.
۰۴سابقهٔ رزکسیون بافت پروستات (TURP) یا سایر جراحیهای کاهندهٔ حجم پروستات را در نظر بگیرید؛ این مداخلات PSA پایه را پایین میآورند و باید در تفسیر روند PSA لحاظ شوند.
۰۵PSA را همیشه با رنج اختصاصی سن مقایسه کنید، نه فقط با آستانهٔ کلی ۴ نانوگرم در میلیلیتر: تقریباً ۴۰ تا ۴۹ سال زیر ۲٫۵، ۵۰ تا ۵۹ سال زیر ۳٫۵، ۶۰ تا ۶۹ سال زیر ۴٫۵ و ۷۰ تا ۷۹ سال زیر ۶٫۵ نانوگرم در میلیلیتر.
۰۶در محدودهٔ خاکستری ۴ تا ۱۰، نسبت free/total PSA را بسنجید؛ نسبت زیر ۱۰ تا ۱۵ درصد ریسک بدخیمی را بالاتر میبرد و نسبت بالاتر بهنفع BPH است.
۰۷PSA density (نسبت PSA به حجم پروستات اندازهگیریشده با سونوگرافی یا MRI) و PSA velocity (سرعت تغییر PSA در طول زمان) را در موارد مرزی به کار ببرید؛ عدد بالای ۰٫۱۵ در PSA density و شیب افزایش سریع در PSA velocity، ریسک بدخیمی را بالاتر میبرند.
۰۸پیش از تصمیم بیوپسی، mpMRI پروستات را با گزارش PI-RADS درخواست کنید؛ PI-RADS ۱ تا ۲ معمولاً بیوپسی را به تعویق میاندازد، PI-RADS ۳ نیازمند تصمیم فردی بر پایهٔ سایر یافتههاست و PI-RADS ۴ تا ۵ اندیکاسیون بیوپسی هدفمند را قوی میکند.
۰۲ درمان و مدیریت PSA غیرطبیعی طبق گایدلاین
۰۱برای مردان با ریسک متوسط، گفتوگوی ساختارمند دربارهٔ مزایا و مضرات را از ۵۰ سالگی و در حضور امید به زندگی حداقل ۱۰ تا ۱۵ سال شروع کنید.
۰۲در سابقهٔ خانوادگی درجهیک سرطان پروستات یا موتاسیونهای شناختهشده مانند BRCA2، این گفتوگو را از ۴۰ تا ۴۵ سالگی شروع کنید.
۰۳اگر PSA اولیه در محدودهٔ نرمال سنی بود، فاصلهٔ فالوآپ ۲ تا ۴ ساله را پیشنهاد دهید؛ تکرار سالانه برای همه ضرورتی ندارد.
۰۴برای PSA مرزی یا بالا، ابتدا علل برگشتپذیر را رد کنید (عفونت ادراری، رتانسیون) و آزمایش را ۴ تا ۶ هفته بعد تکرار کنید.
۰۵در صورت تداوم افزایش، مسیر طبقهبندی ریسک (نسبت free/total PSA، PSA density، mpMRI) را پیش از ارجاع برای بیوپسی طی کنید.
۰۶بیوپسی ترانسرکتال یا ترانسپرینهآل را فقط در صورت ریسک ترکیبی قابلتوجه، نه صرفاً یک PSA مرزی، و پس از تبیین عوارض احتمالی (خونریزی، عفونت یا سپسیس، رتانسیون ادراری) برای بیمار برنامهریزی کنید.
۰۷بعد از ۷۰ سالگی یا در امید به زندگی کمتر از ۱۰ سال، ادامهٔ غربالگری روتین را متوقف کنید مگر ریسک فردی بسیار بالا باشد.
پرچمهای قرمز بالینی
PSA بسیار بالا (معمولاً بیش از ۲۰ نانوگرم در میلیلیتر و بهویژه بالای ۵۰)، بهخصوص همراه با علائم اسکلتی، شک به متاستاز را بالا میبرد و نیاز به تصویربرداری فوری (اسکن استخوان یا PSMA-PET) دارد تا مرحلهبندی بیماری و پروگنوز بهدرستی مشخص شود.
رتانسیون حاد ادراری یا هماچوری ماکروسکوپیک همزمان با PSA بالا، ارجاع فوری اورولوژی میطلبد.
علائم کمپرسیون نخاعی (ضعف اندام تحتانی، بیاختیاری جدید) در بیمار با سابقه یا شک به متاستاز استخوانی، اورژانس آنکولوژیک محسوب میشود.
تب بالا و درد لگنی همزمان با PSA بالا مطرحکنندهٔ پروستاتیت حاد باکتریال و احتمال سپسیس است، نه لزوماً بدخیمی.
افزایش سریع و غیرمنتظرهٔ PSA در بیمار تحتنظر فعال یا بعد از درمان قطعی، یعنی عود بیوشیمیایی، نیاز به ارزیابی زودتر از برنامهٔ معمول دارد.
۰۳ شواهد و نکات کلیدی بالینی غربالگری PSA
۰۱کارآزمایی ERSPC نشان داد غربالگری PSA مرگومیر اختصاصی سرطان پروستات را در ۱۳ سال پیگیری حدود ۲۰ درصد کاهش میدهد، اما با NNT بالا برای پیشگیری از یک مرگ همراه است.
۰۲مطالعهٔ PLCO تفاوت معناداری در مرگومیر نشان نداد؛ علت اصلی، ورود گستردهٔ گروه کنترل به غربالگری فرصتطلبانه بود که قدرت مقایسه را کم کرد.
۰۳افزودن mpMRI پیش از بیوپسی، طبق مطالعهٔ PRECISION و مشابه آن، نیاز به بیوپسی را کم و دقت تشخیص سرطانهای بالینیمعنادار را بیشتر کرده است.
۰۴گایدلاین AUA/ASTRO/SUO تصمیمگیری مشترک را برای ریسک متوسط عمدتاً در بازهٔ ۵۵ تا ۶۹ سال توصیه میکند و گایدلاین EAU نیز رویکردی مشابه و ریسکمحور دارد؛ هر دو غربالگری روتین بالای ۷۰ سالگی یا در امید به زندگی کوتاه را توصیه نمیکنند.
۰۵USPSTF در بازنگری سال ۲۰۱۸ خود، توصیه برای بازهٔ ۵۵ تا ۶۹ سال را از Grade D (ضد غربالگری) به Grade C (تصمیم فردی) ارتقا داد.
