مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۲ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
ناباروری مردان معمولاً بیعلامت است و وقتی زوج بعد از مدتی صاحب فرزند نمیشوند مطرح میشود.
اسپرموگرام اولین و مهمترین آزمایش برای بررسی باروری مرد است.
واریکوسل، اختلال هورمونی و انسداد مسیر اسپرم از شایعترین علتهای قابلدرمان هستند.
یک اسپرموگرام غیرطبیعی بهتنهایی معنی ناباروری قطعی نمیدهد و معمولاً باید تکرار شود.
درمان، بسته به علت، از اصلاح سبک زندگی تا جراحی واریکوسل و روشهای کمکباروری متغیر است.
۰۱ علائم ناباروری مردان چیست؟
۰۱خود ناباروری معمولاً نشانهای ندارد؛ اولین سرنخ این است که همسر با وجود رابطهٔ منظم و بدون پیشگیری باردار نمیشود.
۰۲کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ یا مشکل در انزال میتواند نشانهٔ یک اختلال هورمونی زمینهای باشد.
۰۳درد، سنگینی یا برجستگی رگهای کیسهٔ بیضه، بهخصوص بعد از ایستادن طولانی، از نشانههای واریکوسل است.
۰۴بیضهٔ کوچکتر از حد طبیعی یا نامتقارنبودن دو بیضه میتواند نشانهٔ مشکل در تولید اسپرم باشد.
۰۵کاهش موی صورت و بدن، بزرگشدن سینهها یا افت انرژی از نشانههای احتمالی کمبود تستوسترون است.
۰۶سابقهٔ عفونت مکرر دستگاه ادراریتناسلی یا کوفتگی و جراحی در کشالهران، به پیدا کردن علت کمک میکند؛ حتماً در ویزیت به پزشک بگویید.
۰۲ چرا ناباروری مردان ایجاد میشود؟
۰۱واریکوسل، یعنی گشادشدن غیرطبیعی رگهای اطراف بیضه، شایعترین علت قابلاصلاح در ناباروری مردان است.
۰۲اختلال در هورمونهای مغزی یا خود بیضه میتواند تولید اسپرم را کم یا کاملاً متوقف کند.
۰۳انسداد مادرزادی یا اکتسابی در مسیر خروج اسپرم، از اپیدیدیم تا مجرای انزال، مانع رسیدن اسپرم به مایع منی میشود.
۰۴عفونت تناسلی، پیچخوردگی یا ضربهٔ بیضه و جراحیهای قبلی کشالهران روی باروری اثر میگذارند.
۰۵مصرف تستوسترون یا استروئیدهای بدنسازی، حتی برای مدت کوتاه، میتواند تولید اسپرم را متوقف کند.
۰۶سیگار، مواد مخدر، الکل زیاد، اضافهوزن و بیتحرکی کیفیت اسپرم را پایین میآورند.
۰۷گرمای مداوم ناحیهٔ بیضه، مثل سونای زیاد یا نشستن طولانی با لپتاپ روی پا، هم همین اثر را دارد.
۰۸اختلالات ژنتیکی و شیمیدرمانی یا پرتودرمانی قبلی از علتهای مهم اما کمشایعتر هستند.
۰۹در بخشی از مردان، با وجود بررسی کامل، هیچ علتی پیدا نمیشود؛ به این حالت «ناباروری با علت نامشخص» میگویند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
درد ناگهانی و شدید بیضه، بهخصوص همراه با تهوع، میتواند نشانهٔ پیچخوردگی بیضه باشد؛ فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تب، لرز، تورم و قرمزی بیضه نشانهٔ عفونت جدی است و باید همان روز ویزیت شوید.
تودهٔ سفت و بدوندرد در بیضه را هرگز نادیده نگیرید و سریع به پزشک نشان دهید.
اگر بعد از ضربه یا جراحی اخیر ناحیهٔ کشالهران، بیضه بهشدت دردناک شود یا تورمش زیاد شود، همان روز به اورژانس مراجعه کنید.
دیدن خون در مایع منی یا ادرار، اگر تکرار شود یا با درد و تب همراه باشد، باید زود بررسی شود.
۰۳ ناباروری مردان چطور درمان میشود؟
۰۱اگر اسپرموگرام غیرطبیعی باشد، پزشک معمولاً آزمایش را با رعایت دقیق شرایط نمونهگیری تکرار میکند تا از نتیجه مطمئن شود.
۰۲ترک سیگار و مواد مخدر، کاهش مصرف الکل، رساندن وزن به حد طبیعی و خواب کافی به کیفیت اسپرم کمک میکند.
۰۳اگر بدون تجویز پزشک تستوسترون یا مکمل بدنسازی مصرف میکنید، قطع کنید؛ همین یک اقدام گاهی باروری را برمیگرداند.
۰۴در اختلال هورمونی، دارو بر اساس نتیجهٔ آزمایش خون تجویز میشود؛ تستوسترون جایگزین برای مردی که دنبال بچهدار شدن است، مناسب نیست.
۰۵اگر واریکوسل قابللمس با کیفیت پایین اسپرم همراه باشد، جراحی واریکوسل میتواند وضعیت را بهتر کند.
۰۶در انسداد مسیر اسپرم، یا مسیر با جراحی میکروسکوپی باز میشود یا اسپرم مستقیماً از بیضه یا اپیدیدیم برداشت میشود.
۰۷وقتی درمان علت اصلی کافی نباشد، بسته به شرایط زوج، تلقیح داخل رحمی، لقاح آزمایشگاهی یا تزریق اسپرم به تخمک پیشنهاد میشود.
۰۸مکملهای آنتیاکسیدان درمان قطعی نیستند؛ بدون نظر پزشک شروعشان نکنید.
۰۴ چطور از ناباروری مردان پیشگیری کنیم؟
۰۱بدون تجویز متخصص سراغ تستوسترون یا استروئیدهای آنابولیک نروید.
۰۲سیگار و مواد مخدر را کنار بگذارید و مصرف الکل را محدود کنید.
۰۳وزن متعادل، ورزش منظم و خواب کافی داشته باشید.
۰۴بیضه را از گرمای طولانی و مکرر، مثل سونای زیاد، لپتاپ روی پا یا لباس تنگ، دور نگه دارید.
۰۵درد، تورم، عفونت یا هر تودهٔ غیرعادی در بیضه را جدی بگیرید و مراجعه را عقب نیندازید.
۰۶پیش از شروع شیمیدرمانی یا پرتودرمانی، دربارهٔ فریز کردن اسپرم برای حفظ باروری با پزشک صحبت کنید.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
اسپرموگرام چطور انجام میشود و چند روز پرهیز لازم دارد؟
نمونه با خودارضایی در ظرف استریل آزمایشگاه گرفته میشود. آزمایشگاه معمولاً چند روز پرهیز جنسی میخواهد؛ همین دستور را دقیق رعایت کنید تا نتیجه قابلاعتماد باشد.
اگر نتیجهٔ اسپرموگرام غیرطبیعی باشد، یعنی بچهدار نمیشوم؟
نه لزوماً. کیفیت اسپرم روز به روز فرق میکند و پزشک پیش از هر نتیجهگیری، آزمایش را دوباره میگیرد و همراه با معاینه بررسی میکند.
واریکوسل حتماً باعث ناباروری میشود؟
نه. خیلی از مردان با واریکوسل بدون مشکل بچهدار میشوند. تصمیم برای جراحی به معاینه و نتیجهٔ اسپرموگرام بستگی دارد.
درمان ناباروری مردان چقدر طول میکشد؟
چرخهٔ تولید اسپرم حدود سه ماه طول میکشد، پس نتیجهٔ اصلاح سبک زندگی یا هر درمانی را زودتر از چند ماه نمیبینید.
برای بهبود کیفیت اسپرم چه بخورم؟
رژیم متعادل با سبزی، میوه، حبوبات، غلات کامل و منابع پروتئین سالم مفید است؛ هیچ خوراکی خاصی بهتنهایی جای درمان را نمیگیرد.
فقط زن باید آزمایش بدهد یا مرد هم باید بررسی شود؟
هر دو نفر با هم بررسی میشوند؛ در بخش بزرگی از زوجهای نابارور، مشکل از طرف مرد یا هر دو نفر است، پس ارزیابی مرد بههماناندازه اهمیت دارد.
خلاصهٔ بالینی
ناباروری مردان یعنی ناتوانی زوج در دستیابی به بارداری پس از یک سال نزدیکی منظم و بدون پیشگیری، بهطوریکه فاکتور مردانه بهتنهایی یا همراه با فاکتور زنانه در آن نقش دارد. ارزیابی بر پایهٔ اسپرموگرام استاندارد، شرححال و معاینهٔ ژنیتال استوار است و علتهایی مثل واریکوسل، اختلال محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-بیضه و آزواسپرمی انسدادی را هدف میگیرد. مدیریت باید علتمحور و مرحلهبهمرحله پیش برود و همیشه با وضعیت باروری همسر هماهنگ شود، چون تصمیم نهایی زوجمحور است.
۰۱ تشخیص و ارزیابی ناباروری مردان
۰۱شرححال کامل باروری: مدت ناباروری، تناوب نزدیکی، سابقهٔ بارداری قبلی (با همین یا شریک دیگر)، عملکرد جنسی و انزال، عفونت تناسلی، تب اخیر، بیماری سیستمیک، داروهای مصرفی بهویژه تستوسترون یا استروئید آنابولیک، مواجههٔ شغلی با گرما یا سموم، و سابقهٔ جراحی، تروما یا شیمیدرمانی/پرتودرمانی.
۰۲معاینهٔ ژنیتال کامل: حجم و قوام بیضه با ارکیدومتر، توده یا حساسیت، واریکوسل در وضعیت ایستاده و با مانور والسالوا، اپیدیدیم و وازودفران، صفات ثانویهٔ جنسی و نشانههای هیپوگنادیسم.
۰۳اسپرموگرام طبق استاندارد WHO ویرایش ششم: حجم، غلظت، تعداد کل، تحرک پیشرونده و کل، مورفولوژی، ویتالیتی در صورت لزوم، لکوسیت و pH؛ در نتیجهٔ غیرطبیعی، حداقل یک نمونهٔ دوم با فاصلهٔ چند هفته لازم است.
۰۴در آزواسپرمی، بررسی رسوب سانتریفیوژشدهٔ نمونه برای رد کریپتوزواسپرمی، پیش از تأیید تشخیص نهایی.
۰۵پروفایل هورمونی (شامل FSH و تستوسترون صبحگاهی و در موارد لازم LH و پرولاکتین) در آزواسپرمی، الیگواسپرمی شدید، اختلال نعوظ یا کاهش میل جنسی، آتروفی بیضه یا شک بالینی به هیپوگنادیسم درخواست میشود.
۰۶کاریوتایپ و بررسی ریزحذف کروموزوم Y در آزواسپرمی یا الیگواسپرمی شدید؛ بررسی ژن CFTR و مشاورهٔ ژنتیک در فقدان مادرزادی دوطرفهٔ وازودفران (CBAVD).
۰۷سونوگرافی اسکروتوم در معاینهٔ مبهم، شک بالینی به تودهٔ بیضه یا ارزیابی تکمیلی واریکوسل؛ خود واریکوسل سابکلینیکال صرفاً سونوگرافیک اندیکاسیون درمان نیست.
۰۸سونوگرافی ترانسرکتال (TRUS) در آزواسپرمی یا حجم خیلیکم مایع منی همراه با یافتههای مطرحکنندهٔ انسداد مجرای انزال.
۰۹آزمایش ادرار پس از انزال در شک به انزال پسرونده؛ بررسی شاخص قطعهقطعهشدن DNA اسپرم (DFI) در ناباروری ایدیوپاتیک، سقط مکرر یا شکست مکرر IVF/ICSI، نه بهعنوان غربالگری روتین.
۱۰تشخیص افتراقی: آزواسپرمی انسدادی در برابر غیرانسدادی، واریکوسل، هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک یا هایپرگنادوتروپیک، اختلال انزال، عامل ژنتیک، و عامل همزمان باروری زنانه.
۰۲ درمان و مدیریت ناباروری مردان طبق گایدلاین
۰۱اصلاح فاکتورهای قابلتغییر: قطع سیگار و مواد مخدر، کاهش الکل، کنترل وزن و بیماری زمینهای، کاهش مواجهه با گرما، و قطع تستوسترون یا استروئید آنابولیک زیر نظر متخصص.
۰۲درمان آنتیبیوتیکی فقط با شواهد بالینی یا آزمایشگاهی عفونت فعال؛ لکوسیت مایع منی بدون عفونت اثباتشده اندیکاسیون آنتیبیوتیک نیست.
۰۳در هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک، القای اسپرمزایی با گنادوتروپین (hCG همراه یا بدون FSH)؛ تستوسترون اگزوژن در مرد خواهان باروری کنترااندیکه است، چون محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-بیضه را سرکوب و اسپرمزایی را متوقف میکند.
۰۴در هیپرپرولاکتینمی اثباتشده، بررسی علت (شامل تصویربرداری هیپوفیز در موارد لازم) و درمان اختصاصی، از جمله آگونیست دوپامین در مورد مناسب، انجام میشود.
۰۵در واریکوسل بالینی قابللمس همراه با ناباروری و اسپرموگرام غیرطبیعی، و پس از رد علتهای دیگر، واریکوسلکتومی میکروسکوپیک روش ارجح است؛ واریکوسل سابکلینیکال معمولاً کاندید جراحی نیست.
۰۶در آزواسپرمی انسدادی، بازسازی میکروجراحی مسیر (وازووازوستومی یا وازواپیدیدیموستومی) در بیمار منتخب انجام میشود، یا اسپرم با PESA، MESA یا TESE همراه با ICSI برداشت میشود.
۰۷در آزواسپرمی غیرانسدادی، میکرو-TESE در مرکز مجرب بالاترین شانس یافتن اسپرم را دارد؛ در ریزحذف کامل نواحی AZFa یا AZFb، پروگنوز یافتن اسپرم بسیار پایین است و باید پیش از اقدام به زوج توضیح داده شود.
۰۸در الیگواسپرمی خفیف تا متوسط، IUI گزینهٔ اول قابلبررسی است؛ در الیگواسپرمی شدید، ناباروری طولانی یا عامل همزمان زنانه، IVF یا ICSI اندیکاسیون دارد.
۰۹آنتیاکسیدان و درمان هورمونی تجربی در ناباروری ایدیوپاتیک، درمان استاندارد خط اول نیستند؛ تصمیم باید موردی باشد و پیش از شروع، توضیح کامل به زوج داده شود.
۱۰فالوآپ منظم با اسپرموگرام سریال، معمولاً هر سه ماه پس از هر مداخله (چه جراحی، چه دارو، چه اصلاح سبک زندگی)، برای سنجش پاسخ درمان و بازنگری برنامهٔ کمکباروری لازم است.
پرچمهای قرمز بالینی
درد حاد و شدید بیضه یا شک بالینی به تورشن بیضه: ارجاع فوری به اورولوژی برای نجات بیضه.
اپیدیدیموارکیت همراه با تب، تورم شدید یا نشانههای سپسیس: بستری و آنتیبیوتیک وریدی.
تودهٔ سفت بیضه یا تغییر سریع حجم و قوام: بررسی فوری از نظر تومور ژرمسل با سونوگرافی و مارکرهای تومورال.
علائم عصبی همراه، مثل سردرد یا اختلال میدان بینایی، در بیمار با هیپرپرولاکتینمی یا هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک: بررسی فوری از نظر ماکروآدنوم هیپوفیز.
آزواسپرمی همراه با آتروفی بیضه، هیپوگنادیسم شدید یا فنوتیپ مطرحکنندهٔ اختلال ژنتیک مثل سندرم کلاینفلتر: ارجاع سریع به فوقتخصص ناباروری مرد.
هماتواسپرمی پایدار یا راجعه، بهخصوص در مرد بالای چهل سال یا همراه با علائم ادراری: بررسی افتراقی شامل تصویربرداری و در موارد لازم مشاورهٔ اورو-انکولوژی.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد ناباروری مردان
۰۱اسپرموگرام باید در بافت بالینی تفسیر شود؛ هیچ پارامتر منفردی مرز قطعی باروری و ناباروری را تعیین نمیکند و نتیجهٔ غیرطبیعی پیش از هر تصمیمی باید تکرار شود.
۰۲واریکوسلکتومی برای واریکوسل بالینی همراه با ناباروری و اسپرموگرام غیرطبیعی توصیه میشود؛ سود درمان واریکوسل سابکلینیکال ثابتشده نیست.
۰۳تستوسترون اگزوژن محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-بیضه را سرکوب میکند و در مرد خواهان فرزند کنترااندیکه است؛ گنادوتروپین گزینهٔ درست برای القای اسپرمزایی در هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک است.
۰۴میکرو-TESE در مقایسه با روشهای کور برداشت اسپرم، در آزواسپرمی غیرانسدادی هم نرخ یافتن اسپرم را بالاتر میبرد و هم آسیب بافتی بیضه را کمتر میکند.
۰۵تصمیم کمکباروری باید زوجمحور باشد؛ سن همسر، ذخیرهٔ تخمدانی، مدت ناباروری و شدت اختلال اسپرم، همه در انتخاب بین IUI، IVF و ICSI اثر میگذارند.
منابع
گایدلاین EAU دربارهٔ ناباروری مردان و سلامت جنسی
گایدلاین AUA/ASRM دربارهٔ تشخیص و درمان ناباروری مردان
گایدلاین WHO برای آزمایش و پردازش مایع منی انسان، ویرایش ششم
