مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۲ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
سنگ حالب یعنی سنگی که از کلیه پایین آمده و در لولهٔ باریک حالب گیر کرده است.
نشانهٔ اصلی، درد ناگهانی و موجدار در پهلوست که تا کشالهٔ ران میکشد.
سنگهای زیر ۵ میلیمتر در بیشتر موارد خودبهخود دفع میشوند.
سنگهای بزرگتر یا سنگی که راه ادرار را کامل بسته باشد، به استنت، سنگشکنی یا یورتروسکوپی نیاز دارد.
تب یا لرز همراه درد پهلو یعنی احتمال عفونت پشت سنگ؛ این حالت را باید فوری درمان کرد.
۰۱ علائم سنگ حالب چیست؟
۰۱درد ناگهانی و موجدار: از پهلو یا کمر شروع میشود، شدتش بالا و پایین میرود و تا کشالهٔ ران و بیضه یا لب واژن میکشد.
۰۲بیقراری در حین درد: بیمار پیوسته وضعیتش را عوض میکند و آرام نمیگیرد.
۰۳تهوع و استفراغ، معمولاً همزمان با اوجگرفتن درد سراغ بیمار میآید.
۰۴ادرار به رنگ صورتی یا قرمز کمرنگ میشود؛ گاهی هم رنگ ادرار طبیعی است ولی آزمایش ادرار خون پنهان را نشان میدهد.
۰۵وقتی سنگ به مثانه نزدیک میشود، ادرار کردن میسوزد و دفعات آن زیاد میشود.
۰۶این درد با تغییر وضعیت بدن یا درازکشیدن کم نمیشود؛ همین ویژگی آن را از کمردرد عضلانی جدا میکند.
۰۲ چرا سنگ حالب ایجاد میشود؟
۰۱کمآبی بدن ادرار را غلیظ میکند؛ این شایعترین و قابلاصلاحترین عامل سنگسازی است.
۰۲نمک و پروتئین حیوانی زیاد در رژیم روزانه، خطر سنگسازی را بالا میبرد.
۰۳غذاهای پراگزالات مثل اسفناج زیاد، چای پررنگ یا آجیل و شکلات فراوان، خطر سنگ اگزالاتی را زیاد میکند.
۰۴سابقهٔ خانوادگی سنگ کلیه یا حالب، احتمال ابتلا را بیشتر میکند.
۰۵اضافهوزن و دیابت، احتمال سنگسازی را بالا میبرند.
۰۶بیماریهای زمینهای مثل نقرس، پرکاری غدهٔ پاراتیروئید یا بیماریهای التهابی روده، خطر سنگ حالب را زیاد میکنند.
۰۷هوای گرم و تعریق زیاد، اگر آب از دسترفته جبران نشود، ادرار را غلیظ و سنگساز میکند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
تب یا لرز همراه با درد پهلو، نشانهٔ احتمالی عفونت پشت سنگ است و خطرناک محسوب میشود.
ادرار بهکلی قطع میشود.
درد آنقدر شدید است که با مسکن معمولی خانگی کم نمیشود.
استفراغ پیدرپی مانع خوردن آب و دارو میشود.
ادرار بهشدت خونی میشود یا در آن لخته دیده میشود.
بارداری با درد پهلو همراه میشود.
بیمار یک کلیه دارد یا کلیهٔ پیوندی دارد و درد پهلو گرفته است.
در صورت بروز هر کدام از این موارد بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید؛ خودتان رانندگی نکنید.
۰۳ سنگ حالب چطور درمان میشود؟
۰۱مسکن: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی معمولاً اولین انتخاب برای کنترل این درد هستند؛ اگر درد شدیدتر باشد، پزشک مسکن تزریقی میدهد.
۰۲داروهای شلکنندهٔ عضلهٔ حالب، مثل قرص تامسولوسین، دفع خودبهخودی سنگهای کوچک را سادهتر و سریعتر میکنند.
۰۳دفع خودبهخودی: بیشتر سنگهای زیر ۵ میلیمتر ظرف چند هفته، همراه با نوشیدن آب فراوان و مسکن، خودشان بیرون میآیند.
۰۴سنگشکنی برونبدنی: امواج صوتی از بیرون بدن، سنگ را به تکههای ریز میشکند تا با ادرار دفع شود؛ نیازی به برش یا بیهوشی کامل ندارد.
۰۵یورتروسکوپی: پزشک لولهٔ نازک دوربیندار را از مسیر طبیعی ادرار تا محل سنگ میفرستد و سنگ را با لیزر خرد یا کامل خارج میکند؛ برای سنگهای بزرگتر یا وقتی سنگشکنی جواب نداده باشد، این روش انتخاب اول است.
۰۶استنت حالبی: وقتی سنگ راه ادرار را کامل بسته یا عفونت همراهش باشد، ابتدا یک لولهٔ نرم موقت از داخل، یا یک لولهٔ کوچک خروجی از پشت کمر، راه ادرار را باز میکند؛ درمان قطعی سنگ بعد از کنترل عفونت انجام میشود.
۰۷اورولوژیست روش نهایی را بر اساس اندازه و محل دقیق سنگ در سیتیاسکن انتخاب میکند؛ گاهی ترکیبی از این روشها لازم میشود.
۰۴ چطور از سنگ حالب پیشگیری کنیم؟
۰۱در طول روز آب کافی بنوشید؛ هدف این است که رنگ ادرار روشن بماند.
۰۲نمک غذا را کم کنید؛ نمک زیاد کلسیم بیشتری وارد ادرار میکند.
۰۳پروتئین حیوانی مثل گوشت قرمز و مرغ را در هر وعده متعادل نگه دارید.
۰۴مصرف اسفناج زیاد، چای خیلی پررنگ و آجیل و شکلات فراوان را کم کنید.
۰۵وزن و قند خون را کنترل کنید.
۰۶بعد از دفع سنگ، اگر توانستید آن را نگه دارید تا آزمایش شود؛ نوع سنگ مسیر پیشگیری بعدیتان را مشخص میکند.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
سنگ حالب چند روز طول میکشد تا دفع شود؟
بستگی به اندازهٔ سنگ دارد. سنگهای زیر ۵ میلیمتر معمولاً ظرف یک تا سه هفته خودشان دفع میشوند؛ هرچه سنگ بزرگتر باشد این احتمال کمتر میشود و از ۱۰ میلیمتر به بالا معمولاً به مداخلهٔ پزشکی نیاز است.
چرا درد سنگ حالب اینقدر شدید است؟
فشار ناگهانی ادرار پشت سنگ، کپسول کلیه را میکشد و همین کشش، دردی موجدار و شدید ایجاد میکند؛ این درد جزو شدیدترین دردهایی است که انسان تجربه میکند و اغلب آن را با درد زایمان مقایسه میکنند.
چه زمانی برای سنگ حالب استنت لازم میشود؟
وقتی سنگ راه ادرار را کامل بسته و کلیه ورم کرده، یا وقتی عفونت همراه سنگ باشد، پزشک برای باز کردن سریع راه ادرار استنت میگذارد؛ درمان قطعی سنگ بعد از کنترل عفونت انجام میشود.
یورتروسکوپی چقدر طول میکشد و بعدش چه باید کرد؟
خود عمل معمولاً کمتر از یک ساعت طول میکشد و با بیهوشی انجام میشود؛ بیشتر بیماران همان روز یا روز بعد مرخص میشوند و تا چند روز، کمی سوزش ادرار یا کمی خون در ادرار طبیعی است.
بعد از دفع سنگ حالب دوباره سنگ میسازم؟
احتمالش هست، بهخصوص اگر آب کافی نخورید و رژیم غذایی را اصلاح نکنید. اگر این دومین سنگتان باشد، پزشک آزمایش خون و ادرار ۲۴ساعته درخواست میکند تا علت دقیق پیدا شود.
سنگ حالب با سنگ کلیه چه فرقی دارد؟
سنگ کلیه داخل خود کلیه شکل میگیرد و ممکن است سالها بدون هیچ علامتی بماند. همین سنگ وقتی به داخل حالب بیفتد و مسیر باریک آن را ببندد، دردی ناگهانی و موجدار میسازد؛ از همان لحظه است که اسمش سنگ حالب میشود.
خلاصهٔ بالینی
سنگ حالب در اغلب موارد بر اثر مهاجرت سنگ کلیه به داخل لومن حالب ایجاد میشود و با کولیک کلاسیک پهلو تظاهر میکند که به کشالهٔ ران و ناحیهٔ تناسلی انتشار دارد. انتخاب درمان به اندازه و محل سنگ در حالب، درجهٔ هیدرونفروز و وجود عفونت همراه بستگی دارد؛ اغلب سنگهای دیستال زیر ۱۰ میلیمتر کاندید MET و دفع خودبهخودی هستند. سپسیس ادراری و آنوری کامل در کلیهٔ تنها یا پیوندی، فوریت اورولوژیک محسوب میشود و اندیکاسیون دکامپرسیون فوری با استنت دبلجی یا نفروستومی است.
۰۱ تشخیص و ارزیابی سنگ حالب
۰۱در شرححال، کولیک فلانک با انتشار به کشالهٔ ران، بیضه یا لابیا گزارش میشود؛ این بیمار برخلاف بیمار مبتلا به پریتونیت آرام نمیگیرد و مدام وضعیتش را عوض میکند.
۰۲آنالیز و کشت ادرار برای رد عفونت همراه انجام میشود؛ هماچوری میکروسکوپی در اغلب موارد دیده میشود ولی نبود آن سنگ را رد نمیکند.
۰۳در بیمار تبدار یا مشکوک به سپسیس، CBC، کراتینین و CRP درخواست میشود.
۰۴NCCT، یعنی سیتیاسکن بدون کنتراست، طبق گایدلاین روش استاندارد برای تعیین اندازه، محل و دانسیتهٔ سنگ برحسب واحد هانسفیلد است؛ در بارداری و کودکان، سونوگرافی خط اول است.
۰۵درجهٔ هیدرونفروز، گشادی پلویس و کالیسها و ضخامت پارانشیم کلیه ارزیابی میشود.
۰۶ریسکفاکتورهای ویژه، مثل کلیهٔ تنها، پیوند کلیه، ناهنجاری آناتومیک حالب یا بارداری، مسیر تصمیمگیری درمانی را تغییر میدهند.
۰۲ درمان و مدیریت سنگ حالب طبق گایدلاین
۰۱کنترل درد حاد با NSAID خط اول است، مگر در کنترااندیکاسیون کلیوی یا گوارشی؛ در عدم پاسخ، اپیوئید یا مسکن تزریقی جایگزین میشود.
۰۲افتراق فوری لازم است: بیمار با فوریت اورولوژیک، یعنی سپسیس، آنوری کامل کلیهٔ تنها یا پیوندی، یا درد کنترلناپذیر، از بیمار بدون این فوریت جدا میشود.
۰۳در بیمار غیرفوری با سنگ دیستال زیر ۱۰ میلیمتر و بدون عفونت، MET با آلفابلاکر مثل تامسولوسین شروع میشود و تصویربرداری پیگیری ظرف ۴ تا ۶ هفته انجام میگیرد.
۰۴مداخلهٔ فعال اندیکاسیون دارد وقتی سنگ بزرگتر از ۱۰ میلیمتر باشد، MET شکست بخورد، درد کنترل نشود یا عملکرد کلیهٔ سمت درگیر افت کند.
۰۵در فوریت اورولوژیک، دکامپرسیون فوری با استنت دبلجی یا نفروستومی پوستی انجام میشود، همراه با آنتیبیوتیک تجربی و کنترل همودینامیک؛ سنگدرمانی قطعی به بعد از رفع سپسیس موکول میشود.
۰۶انتخاب روش قطعی به اندازه، محل و دانسیتهٔ سنگ بستگی دارد: ESWL برای سنگهای کوچک تا متوسط با دانسیتهٔ پایین، بهخصوص در حالب فوقانی؛ URS با لیزر هولمیوم برای اغلب سنگهای حالب میانی و تحتانی و سنگهای سخت خط اول محسوب میشود؛ PCNL برای سنگ بزرگ یا بار سنگی بالا در حالب فوقانی، نزدیک کلیه، در نظر گرفته میشود.
۰۷بعد از URS پرخطر، یعنی همراه با ادم، پرفوراسیون یا سنگ باقیمانده، استنت حالبی گذاشته میشود و طی یک تا دو هفته خارج میشود؛ استنت طولانیمدت گاهی رفلاکس خفیف ادراری ایجاد میکند که بعد از خروج استنت برطرف میشود.
۰۸اگر حین URS بهجای سنگ، ضایعهٔ اوروتلیال مشکوک دیده شود، بیوپسی برای رد تومور اوروتلیال دستگاه فوقانی ضروری است.
۰۹فالوآپ شامل تصویربرداری کنترل بعد از هر مداخله است، تا سنگ باقیمانده و هیدرونفروز پایدار رد شود؛ بعد از اولین سنگ پرریسک یا سنگ عودکننده، آنالیز سنگ و ورکآپ متابولیک انجام میشود.
پرچمهای قرمز بالینی
تریاد سپسیس ادراری همراه با انسداد، یعنی تب، لکوسیتوز یا لکوپنی و افت فشار خون، نیازمند دکامپرسیون اورژانسی ظرف چند ساعت است، نه چند روز.
آنوری کامل در کلیهٔ تنهای عملکردی یا کلیهٔ پیوندی، فوریت اورولوژیک مطلق است.
افزایش روبهرشد کراتینین همراه با انسداد تأییدشده، نشانهٔ آسیب پیشروندهٔ کلیه است.
بارداری همراه با انسداد حالب و علامت عفونت، نیازمند مشاورهٔ فوری اورولوژی است.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد سنگ حالب
۰۱گایدلاین EAU ۲۰۲۴: سنگ دیستال زیر ۱۰ میلیمتر بدون عارضه کاندید مشاهده و MET تا ۴ هفته است؛ احتمال دفع خودبهخودی با افزایش اندازه بهشدت افت میکند.
۰۲گایدلاین AUA/Endourological Society: URS و ESWL هر دو گزینهٔ خط اول سنگ حالب علامتدار هستند؛ انتخاب بر اساس اندازه، محل، دانسیته و ترجیح بیمار انجام میشود.
۰۳در فوریت اورولوژیک، تأخیر در دکامپرسیون با افزایش ریسک سپسیس و آسیب برگشتناپذیر کلیه همراه است؛ گایدلاینها دکامپرسیون فوری را بر سنگدرمانی همزمان ترجیح میدهند.
۰۴برای MET، تامسولوسین در سنگهای دیستال ۵ تا ۱۰ میلیمتر بیشترین شواهد حمایتی را دارد.
۰۵پروگنوز سنگ حالب درمانشده بهموقع خوب است؛ بدون اصلاح ریسکفاکتورهای متابولیک، ریسک عود سنگ در ۵ تا ۱۰ سال بعد قابل توجه است.
منابع
گایدلاین EAU ۲۰۲۴ (سنگ ادراری)
گایدلاین AUA/Endourological Society (سنگ حالب و کلیه)
