مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۳ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
وقتی یک ویروس یا باکتری به بیضه حمله کند، بیضه ملتهب میشود؛ به این حالت اورکیت میگویند.
شایعترین علت ویروسی، اوریون است؛ التهاب بیضه معمولاً چند روز بعد از ورم غدد بزاقی جلوی گوش شروع میشود.
علت باکتریایی اغلب از عفونت اپیدیدیم (لولهٔ پیچخوردهٔ پشت بیضه) شروع میشود و به خود بیضه سرایت میکند.
درد ناگهانی و شدید بیضه بدون تب را باید فوری بررسی کرد، چون ممکن است پیچخوردگی بیضه باشد، نه اورکیت.
با درمان بهموقع بیشتر بیماران کاملاً خوب میشوند؛ فقط در اورکیت شدید یا دوطرفه، احتمال کوچکشدن بیضه در درازمدت وجود دارد.
۰۱ علائم اورکیت چیست؟
۰۱درد و تورم یک یا هر دو بیضه که معمولاً از یک طرف شروع میشود.
۰۲سنگینی و حساسیت به لمس در کیسهٔ بیضه.
۰۳قرمزی و گرمی پوست کیسهٔ بیضه، همراه با بزرگشدن آن.
۰۴تب و لرز، بهخصوص در نوع باکتریایی.
۰۵حالت تهوع یا استفراغ در موارد شدید.
۰۶اگر چند روز پیش از شروع درد بیضه، غدد بزاقی جلوی گوش دردناک و متورم شده باشند، به اوریون شک کنید.
۰۷در نوع باکتریایی، ممکن است سوزش ادرار یا ترشح از مجرای ادرار هم دیده شود.
۰۸وقتی بیضه را با دست کمی بالا نگه میدارید، درد معمولاً کاهش مییابد؛ در پیچخوردگی بیضه این کار معمولاً اثری ندارد.
۰۲ چرا اورکیت ایجاد میشود؟
۰۱اوریون شایعترین علت ویروسی اورکیت است؛ اگر مردی بعد از بلوغ به اوریون مبتلا شود، در حدود یکچهارم مواقع بیضهاش هم ملتهب میشود.
۰۲برخی ویروسهای دیگر مثل کوکساکیویروس هم بهندرت میتوانند اورکیت ایجاد کنند.
۰۳عفونت باکتریایی اغلب از اپیدیدیم (لولهٔ پیچخوردهٔ پشت بیضه) شروع میشود و به خود بیضه سرایت میکند.
۰۴عفونتهای آمیزشی مثل کلامیدیا و سوزاک، بیشتر در مردان جوانی که رابطهٔ جنسی فعال دارند.
۰۵عفونت ادراری با باکتریهای رودهای، بیشتر در مردان مسنتر یا کسانی که در تخلیهٔ ادرار مشکل دارند.
۰۶سوند ادراری یا دستکاری مجرا، که زمینهساز عفونت باکتریایی بیضه میشود.
۰۷بهندرت، تب مالت در افرادی که لبنیات غیرپاستوریزه میخورند یا با دام سروکار دارند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
درد ناگهانی و بسیار شدید در یکی از بیضهها، بهخصوص اگر آن بیضه بالاتر و افقیتر از حالت عادی به نظر برسد، نشانهٔ پیچخوردگی بیضه است، نه اورکیت. پیچخوردگی بیضه باید در همان چند ساعت اول با جراحی درمان شود، پس فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تب بالا همراه با لرز شدید، گیجی یا حال عمومی بسیار بد؛ در این حالت فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
بزرگشدن سریع کیسهٔ بیضه همراه با تغییر رنگ پوست به کبودی یا سیاهی.
دردی که با مسکنهای معمولی کم نمیشود یا لحظهبهلحظه بدتر میشود.
تهوع و استفراغ شدید همراه با درد بیضه.
ناتوانی در دفع ادرار همراه با درد و تورم بیضه.
۰۳ اورکیت چطور درمان میشود؟
۰۱استراحت و بالا نگهداشتن بیضه با شورت تنگ یا زیرشلواری، برای کمکردن درد و تورم.
۰۲در روزهای نخست، گذاشتن کیسهٔ یخ (پیچیده در پارچه) روی بیضه به کاهش درد و تورم کمک میکند.
۰۳مسکن و ضدالتهاب ساده برای کاهش درد و تب، طبق دستور پزشک.
۰۴در اورکیت ویروسی ناشی از اوریون، درمان اختصاصی وجود ندارد؛ بدن خودش با ویروس مقابله میکند و فقط علائم آن کنترل میشود.
۰۵در اورکیت باکتریایی، پزشک آنتیبیوتیک مناسب تجویز میکند؛ این دوره را باید کامل مصرف کنید، حتی اگر زودتر حالتان خوب شود.
۰۶اگر علت، عفونت آمیزشی باشد، شریک جنسی هم باید بررسی و درمان شود.
۰۷در دورهٔ حاد، از رابطهٔ جنسی و فعالیت سنگین خودداری کنید تا التهاب کامل فروکش کند.
۰۸در موارد نادر با آبسه یا عفونت شدید، ممکن است نیاز به تخلیه یا جراحی باشد.
۰۴ چطور از اورکیت پیشگیری کنیم؟
۰۱تزریق واکسن سهگانه (اوریون، سرخک و سرخجه) طبق برنامهٔ واکسیناسیون کودکان، مطمئنترین راه پیشگیری از اورکیت ناشی از اوریون است.
۰۲اگر در کودکی این واکسن را نزدهاید یا مطمئن نیستید، دربارهٔ تزریق آن در بزرگسالی از پزشک بپرسید.
۰۳رابطهٔ جنسی محافظتشده با کاندوم، خطر عفونتهای آمیزشی عامل اورکیت را کم میکند.
۰۴درمان زودهنگام عفونت ادراری، پیش از آنکه به اپیدیدیم و بیضه برسد.
۰۵پرهیز از لبنیات غیرپاستوریزه در مناطقی که تب مالت شایع است.
۰۶در صورت نیاز به سوند ادراری، اصول بهداشتی رعایت شود و در بروز علائم ادراری بهموقع به پزشک مراجعه کنید.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
آیا اورکیت باعث نازایی میشود؟
در بیشتر موارد نه. فقط وقتی اورکیت ناشی از اوریون هر دو بیضه را شدید درگیر کند و باعث کوچکشدن بیضه شود، احتمال کاهش باروری کمی بالا میرود؛ در اورکیت یکطرفه این خطر خیلی کم است.
اورکیت چند روز طول میکشد؟
درد و تورم شدید معمولاً طی یک تا دو هفته کم میشود، اما ممکن است حساسیت خفیف بیضه چند هفتهٔ دیگر هم بماند.
اورکیت واگیردار است؟
خود اورکیت واگیر نیست، اما ویروس اوریونی که پشت آن است، از راه بزاق و قطرات تنفسی به دیگران منتقل میشود؛ بهتر است فرد تا چند روز پس از شروع علائم، از دیگران فاصله بگیرد.
فرق اورکیت با پیچخوردگی بیضه چیست؟
پیچخوردگی بیضه ناگهانی و معمولاً بدون تب شروع میشود و یک اورژانس جراحی است، اما اورکیت اغلب طی چند روز اوج میگیرد و با تب یا نشانههای عفونت همراه است. در هر حالت مشکوک، پزشک باید سریع معاینه و سونوگرافی کند تا این دو را از هم جدا کند.
بعد از واکسن اوریون هم امکان اورکیت هست؟
واکسن سهگانه خطر ابتلا به اوریون و در نتیجه اورکیت را بسیار کم میکند، ولی این محافظت صددرصد نیست؛ در موارد نادر، فرد واکسینهشده هم ممکن است اوریون خفیفتری بگیرد.
اورکیت چه اثری روی رابطهٔ جنسی میگذارد؟
در دورهٔ حاد، درد و تورم معمولاً میل و رابطهٔ جنسی را چند روزی کنار میگذارد، اما بعد از بهبودی، عملکرد جنسی در اکثر مردان کاملاً طبیعی میماند.
خلاصهٔ بالینی
اورکیت التهابِ پارانشیمِ بیضه است که یا بهصورتِ اورکیتِ ویروسیِ ایزوله (کلاسیکترین نمونه، اورکیتِ اوریونی) یا در چارچوبِ اپیدیدیموارکیتِ باکتریایی بروز میکند. شایعترین عاملِ ویروسی اوریون است که در حدودِ ۲۰ تا ۳۰ درصدِ مردانی که پس از بلوغ به آن مبتلا میشوند، معمولاً ۴ تا ۸ روز پس از پاروتیت، بیضه را هم درگیر میکند؛ اورکیتِ باکتریایی تقریباً همیشه با اپیدیدیمیت همراه است و عاملش بر پایهٔ سن و ریسکِ مقاربتی، بینِ کلامیدیا/گنوکوک و پاتوژنهایِ گرممنفیِ رودهای تفکیک میشود. تشخیصِ افتراقیِ فوری و غیرقابلچشمپوشی، تورشنِ بیضه است که با معاینه و در صورتِ تردید، سونوگرافیِ داپلر رد میشود.
۰۱ تشخیص و ارزیابیِ اورکیت
۰۱شرحِ حالِ هدفمند: سرعتِ شروعِ درد (تدریجی طیِ یک تا دو روز بهنفعِ اورکیت/اپیدیدیموارکیت، در برابرِ شروعِ حادِ زیرِ شش ساعت که باید فوراً به فکرِ تورشن بیندازد)، تبِ اخیر یا پاروتیتِ همزمان، وضعیتِ واکسیناسیونِ اوریون، رفتارِ جنسیِ پرخطر، و علائمِ تحتانیِ ادراری.
۰۲معاینهٔ هدفمند: رفلکسِ کرماستریک (در اورکیت/اپیدیدیموارکیت معمولاً حفظ است)، حساسیتِ منتشرِ کلِ بیضه در برابرِ حساسیتِ موضعیِ اپیدیدیم، وضعیت و محورِ بیضه، و لمسِ غددِ پاروتید برایِ ردِ پاروتیتِ فعال.
۰۳سونوگرافیِ داپلرِ رنگیِ اسکروتوم، خطِ اولِ افتراقِ اورکیت/اپیدیدیموارکیت از تورشن: در التهاب جریانِ خون افزایش مییابد، در تورشن کاهش یا قطع میشود؛ همین بررسی آبسهٔ احتمالی را هم نشان میدهد.
۰۴آنالیز و کشتِ ادرار در همهٔ بیماران، که گاه پیوری یا هماچوریِ خفیف هم در آن دیده میشود؛ NAAT ادرار یا سوابِ اورترال برایِ کلامیدیا و گنوکوک در مردانِ جوانِ فعال از نظرِ جنسی.
۰۵در شکِ بالینی به اورکیتِ اوریونی، تشخیص عمدتاً بالینی و اپیدمیولوژیک است: پاروتیتِ همزمان یا اخیر، تماس یا شیوعِ محلیِ اوریون؛ سرولوژیِ IgM اوریون فقط در مواردِ نامشخص یا بدونِ پاروتیتِ آشکار کمککننده است.
۰۶CBC و CRP برایِ برآوردِ شدتِ التهاب و کمک به تصمیمِ بستری در اورکیتِ باکتریاییِ شدید یا مشکوک به سپسیس.
۰۷سرولوژیِ بروسلا در بیمارِ با سابقهٔ مصرفِ لبنیاتِ غیرپاستوریزه یا تماسِ دامی، بهخصوص در مناطقِ اندمیک؛ اورکیت یا اپیدیدیموارکیتِ بروسلایی معمولاً تحتحاد و خفیفتر از فرمِ حادِ باکتریایی است.
۰۸در اپیدیدیموارکیتِ باکتریاییِ راجعه در مردِ مسنتر، ارزیابیِ انسدادِ خروجیِ مثانه (نظیرِ BPH) یا آنومالیِ آناتومیک با یوروفلومتری یا سنجشِ حجمِ ادرارِ باقیمانده (PVR).
۰۹در تودهٔ باقیمانده یا سفتیِ موضعیِ بیضه پس از درمانِ کاملِ اورکیت، افتراق از تومورِ بیضه با سونوگرافیِ کنترل و مارکرهایِ تومورال (AFP، β-hCG، LDH) ضروری است؛ بیوپسی یا اورکیکتومیِ ترانساسکروتال در این شرایط ممنوع است و در شکِ جدی به تومور، مسیرِ استانداردِ اورکیکتومیِ رادیکالِ اینگوینال طی میشود.
۰۲ درمان و مدیریتِ اورکیت طبقِ گایدلاین
۰۱در هر شکِ بالینیِ معقول به تورشنِ بیضه (شروعِ حادِ زیرِ شش ساعت، رفلکسِ کرماستریکِ غایب، بیضهٔ بالاآمده یا ترانسورس)، باید فوراً با اورولوژی مشورت شود و اکسپلوراسیونِ جراحی بدونِ اتلافِ وقت برایِ گرفتنِ سونوگرافی انجام گیرد.
۰۲درمانِ حمایتیِ پایه برایِ همهٔ بیماران: استراحت، الویشنِ اسکروتوم با ساپورت، کمپرسِ سرد در فازِ حاد، و NSAID برایِ کنترلِ درد و التهاب.
۰۳اورکیتِ ویروسیِ ناشی از اوریون: درمانِ اختصاصی یا آنتیویرال وجود ندارد؛ مدیریت صرفاً حمایتی و علامتی است. بیمار باید تا حدودِ پنج روز پس از شروعِ پاروتیت از تماسِ نزدیک با افرادِ واکسینهنشده پرهیز کند.
۰۴اپیدیدیموارکیتِ باکتریاییِ مرتبط با STI (سنِ زیرِ ۳۵ سال، ریسکِ جنسیِ بالا): سفتریاکسونِ تکدوزِ عضلانی بههمراهِ داکسیسایکلینِ خوراکی بهمدتِ ۱۰ روز، طبقِ گایدلاینِ CDC.
۰۵اپیدیدیموارکیتِ باکتریاییِ مرتبط با پاتوژنِ ادراری (سنِ بالاتر، انسدادِ خروجیِ مثانه، دستکاریِ اخیرِ مجاری): فلوروکینولون بهمدتِ ۱۰ تا ۱۴ روز، با اصلاح بر اساسِ آنتیبیوگرام.
۰۶در عاملِ STI، ردیابی و درمانِ همزمانِ پارتنرِ جنسی و ارجاع برایِ بررسیِ سایرِ عفونتهایِ مقاربتی الزامی است.
۰۷فالوآپِ بالینی طیِ ۴۸ تا ۷۲ ساعت برایِ ارزیابیِ پاسخ به آنتیبیوتیک؛ عدمِ بهبود مطرحکنندهٔ آبسه، انفارکتِ بیضه یا تشخیصِ نادرست است و سونوگرافیِ مجدد میطلبد.
۰۸در آبسه یا نکروزِ وسیع (گانگرِنِ فورنیه)، درناژ یا دبریدمانِ جراحیِ اورژانسی بههمراهِ آنتیبیوتیکِ وسیعالطیف.
۰۹فالوآپِ دیرترِ سونوگرافیک برایِ ارزیابیِ آتروفیِ بیضه در اورکیتِ اوریونیِ شدید یا دوطرفه، همراه با مشاورهٔ پروگنوزِ باروری؛ در آتروفیِ شدید یا دوطرفه، آنالیزِ مایعِ منی در بزرگسالی توصیه میشود.
پرچمهای قرمز بالینی
شکِ بالینیِ بالا به تورشنِ بیضه (شروعِ حادِ زیرِ شش ساعت، رفلکسِ کرماستریکِ غایب، بیضهٔ ترانسورس یا بالاآمده): اکسپلوراسیونِ جراحیِ اورژانسی، بدونِ اتلافِ وقت برایِ سونوگرافی.
علائمِ سپسیس یا شوکِ سپتیک (تبِ بالا، تاکیکاردی، افتِ فشارِ خون): بستری و آنتیبیوتیکِ وریدیِ فوری.
آبسهٔ بیضه یا اپیدیدیم بدونِ پاسخ به آنتیبیوتیک، نیازمندِ درناژ.
رتانسیونِ ادراری، بهخصوص در بیمارِ مسنتر با انسدادِ زمینهایِ خروجیِ مثانه که دردِ شدیدِ اورکیت آن را تشدید کرده باشد: کاتتریزاسیون و ارزیابیِ فوریِ اورولوژیک.
اورکیتِ اوریونیِ دوطرفه و شدید، بهدلیلِ ریسکِ بالاترِ آتروفی و کاهشِ باروری؛ نیازمندِ فالوآپِ نزدیکتر و مشاورهٔ باروری.
تودهٔ بیضهای که پس از درمانِ کامل برطرف نشود یا سفتیِ موضعی باقی بماند: ارزیابیِ فوری برایِ ردِ تومورِ بیضه، نه فرضِ تداومِ التهاب.
۰۳ نکاتِ کلیدیِ بالینی و شواهدِ اورکیت
۰۱اورکیتِ ناشی از اوریون در حدودِ ۲۰ تا ۳۰ درصدِ مردانی که بعد از بلوغ به اوریون مبتلا میشوند رخ میدهد و در ۱۰ تا ۳۰ درصدِ موارد دوطرفه است.
۰۲آتروفیِ بیضه پس از اورکیتِ اوریونیِ شدید تا در حدودِ نیمی از بیضههایِ درگیر گزارش شده؛ بااینحال نازاییِ کامل نادر است، مگر در گرفتاریِ شدید و دوطرفه.
۰۳سونوگرافیِ داپلرِ رنگیِ اسکروتوم حساسیت و ویژگیِ بالایی برایِ افتراقِ اورکیت/اپیدیدیموارکیت از تورشن دارد، اما در شکِ بالینیِ بالا به تورشن نباید اکسپلوراسیونِ فوری را عقب بیندازد.
۰۴گایدلاینِ EAU و CDC، پوششِ آنتیبیوتیکیِ اپیدیدیموارکیتِ باکتریایی را بر اساسِ سن و ریسکِ مقاربتی تفکیک میکنند، نه یک نسخهٔ ثابت برایِ همه.
۰۵واکسیناسیونِ سهگانه (اوریون، سرخک، سرخجه) مؤثرترین مداخله برایِ کاهشِ بروزِ اورکیتِ اوریونی در سطحِ جمعیت است.
