مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۱ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
پیوند کلیه برای نارسایی پیشرفته و دائمی کلیه، معمولاً نتیجهای بهتر از دیالیز طولانیمدت میدهد.
کلیه پیوندی یا از یکی از بستگان سالم و داوطلب گرفته میشود یا از فردی که دچار مرگ مغزی شده.
بعد از عمل باید تا آخر عمر داروهای ضد پسزدن مصرف کنید تا بدن کلیه تازه را پس نزند.
بیشتر گیرندهها حدود یک هفته در بیمارستان میمانند و بعد بهتدریج به زندگی عادی برمیگردند.
موفقیت پیوند به سازگاری گروه خونی و بافتی، سلامت عمومی گیرنده و پیگیری منظم بعد از عمل بستگی دارد.
۰۱ علائم نیاز به پیوند کلیه چیست؟
۰۱خستگی شدید و ضعف پیوستهای که با استراحت هم بهتر نمیشود، از نشانههای نارسایی پیشرفته کلیه است.
۰۲کاهش چشمگیر حجم ادرار یا قطع تقریباً کامل آن نشان میدهد کلیهها دیگر توان دفع مایعات را ندارند.
۰۳ورم مچ پا، پا و گاهی صورت، بهخاطر تجمع آب اضافی در بدن، در نارسایی پیشرفته شایع است.
۰۴تهوع، بیاشتهایی و مزه فلزی در دهان، از تجمع سموم خون در نارسایی پیشرفته سرچشمه میگیرد.
۰۵خارش پوست، گرفتگی عضلات و کاهش تمرکز در بیمارانی که مدتهاست دیالیز میشوند، دیده میشود.
۰۶فشار خون بالا و کمخونیای که با دارو کنترل نمیشود، پزشک را به فکر پیوند میاندازد.
۰۲ چرا نیاز به پیوند کلیه پیش میآید؟
۰۱دیابت کنترلنشده در درازمدت به رگهای ریز کلیه آسیب میزند و شایعترین علت نیاز به پیوند در ایران است.
۰۲فشار خون بالای مزمن، فشار مداوم به بافت کلیه وارد میکند و کارکرد آن را رفتهرفته از بین میبرد.
۰۳التهاب مزمن فیلترهای کلیه، اگر بهموقع درمان نشود، به نارسایی برگشتناپذیر میرسد.
۰۴بیماری ارثیای که کلیه را کمکم پر از کیستهای آب میکند (کلیه پلیکیستیک)، با گذر زمان کارکرد کلیه را از بین میبرد.
۰۵انسداد طولانیمدت مسیر ادرار، بهخاطر سنگ یا بزرگی پروستات، اگر برطرف نشود کلیه را از کار میاندازد.
۰۶عفونتهای مکرر و شدید کلیه در کودکی یا بزرگسالی میتواند بافت کلیه را بهمرور تخریب کند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
تب بالا، لرز یا درد ناگهانی روی محل کلیه پیوندی را جدی بگیرید و با اورژانس تماس بگیرید.
کاهش ناگهانی حجم ادرار یا قطع کامل آن بعد از پیوند میتواند نشانه پسزدن کلیه باشد؛ فوراً با پزشکتان تماس بگیرید.
تورم سریع، افزایش ناگهانی وزن یا تنگی نفس بعد از عمل نیاز به بررسی فوری دارد.
خونریزی از محل بخیه یا دردی شدید و فزاینده در شکم را نادیده نگیرید و سریع به بیمارستان مراجعه کنید.
کاهش ناگهانی هوشیاری یا افت شدید فشار خون بعد از عمل اورژانسی است؛ با اورژانس تماس بگیرید.
۰۳ پیوند کلیه چطور انجام میشود؟
۰۱پیش از قرارگرفتن در لیست پیوند، آزمایش خون، عکسبرداری قلب و ریه و بررسی عفونتهای پنهان روی گیرنده انجام میشود.
۰۲اهدای زنده از یکی از بستگان یا هر فرد سالم سازگار امکانپذیر است؛ اهداکننده باید دو کلیه سالم داشته باشد و بعد از اهدا با یک کلیه زندگی عادی کند.
۰۳اهدای کلیه از فردی که دچار مرگ مغزی شده، بعد از تایید تیم پزشکی و رضایت خانواده، از طریق بانک اعضا هماهنگ میشود.
۰۴عمل پیوند حدود دو تا چهار ساعت طول میکشد؛ کلیه تازه در قسمت پایین شکم کار گذاشته میشود و کلیههای آسیبدیده قبلی معمولاً برداشته نمیشوند.
۰۵بلافاصله بعد از عمل، داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی شروع میشود تا بدن کلیه تازه را پس نزند.
۰۶بستری معمولاً حدود یک هفته طول میکشد و بعد از ترخیص باید هفتهای چند بار برای آزمایش خون و تنظیم دوز دارو مراجعه کنید.
۰۷زندگی بعد از پیوند شامل مصرف همیشگی داروهای ضد پسزدن، رژیم کمنمک، ورزش سبک و پرهیز از تماس با افراد بیمار در ماههای اول است.
۰۴ چطور از پسزدن کلیه پیوندی پیشگیری کنیم؟
۰۱داروهای ضد پسزدن را هر روز سر ساعت مشخص و بدون جا انداختن مصرف کنید؛ حتی یک نوبت فراموششده میتواند پسزدن را شروع کند.
۰۲در ویزیتهای منظم، آزمایش خون و سطح داروی خودتان را چک کنید تا دوز بهموقع تنظیم شود.
۰۳در سال اول بعد از پیوند، از جمعهای شلوغ و تماس با افراد سرماخورده یا آبلهمرغانی دوری کنید، چون سیستم ایمنیتان ضعیف شده.
۰۴فشار خون و قند خونتان را کنترل کنید، چون هر دو مستقیم روی عمر کلیه پیوندی اثر میگذارند.
۰۵برای پیشگیری از نیاز به پیوند در آینده، از همین امروز دیابت و فشار خونتان را جدی بگیرید و سالی یکبار عملکرد کلیهتان را چک کنید.
۰۶از مصرف خودسرانه مسکنها و داروهای گیاهی ناشناخته که به کلیه آسیب میزنند خودداری کنید.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
کلیه پیوندی چقدر دوام میآورد؟
کلیه گرفتهشده از اهداکننده زنده معمولاً عمر طولانیتری نسبت به کلیه گرفتهشده از فرد مرگمغزی دارد، ولی این عدد در هر فرد به مراقبت و مصرف منظم دارو بستگی زیادی دارد.
آیا اهدای کلیه برای اهداکننده زنده خطرناک است؟
اهدای کلیه یک عمل جراحی بزرگ است، اما اهداکنندهای که کاملاً سالم تایید شده باشد میتواند با یک کلیه، زندگی طبیعی و کامل داشته باشد.
چه کسی میتواند کلیه اهدا کند؟
هر فرد بالغ و سالم با گروه خونی سازگار، چه از بستگان درجهیک چه فردی غریبه که داوطلبانه اهدا میکند، بعد از آزمایشهای کامل سازگاری و سلامت میتواند کلیه اهدا کند.
بعد از پیوند کلیه چه غذاهایی باید کنار گذاشت؟
در ماههای اول بهتر است از غذاهای خام یا نپخته، آبمیوه تازه بازنشده و شیر غیرپاستوریزه بهخاطر خطر عفونت پرهیز کنید و نمک و غذاهای چرب را هم کم کنید.
علائم پسزدن کلیه پیوندی چیست؟
کاهش حجم ادرار، تب، درد روی محل پیوند، افزایش ناگهانی وزن یا فشار خون از نشانههای هشداردهندهاند؛ با دیدن هر کدام سریع به پزشک مراجعه کنید.
آیا بعد از پیوند کلیه میشود بچهدار شد؟
بله، خیلی از زنان و مردان بعد از تثبیت وضعیت کلیه پیوندی و با هماهنگی پزشک خودشان، بارداری موفق یا پدر شدن را تجربه میکنند.
خلاصهٔ بالینی
پیوند کلیه درمان ارجح برای نارسایی پیشرفته و برگشتناپذیر کلیوی (ESRD) است و نسبت به دیالیز مزمن، بقای بیمار و کیفیت زندگی بالاتری فراهم میکند. گرافت از دهنده زنده (خانوادگی یا غیرخویشاوند سازگار) یا دهنده مرگمغزی تامین میشود و بهصورت هتروتوپیک در فوسای ایلیاک با آناستوموز عروقی و یورترونئوسیستوستومی جاگذاری میشود. بقای گرافت به تطابق HLA، شدت ایمونوساپرسیون و فالوآپ منظم برای کشف زودرس رد وابسته است.
۰۱ ارزیابی و آمادهسازی گیرنده و دهنده پیوند کلیه
۰۱در گیرنده، ارزیابی کامل قلبیعروقی (اکو و در پرریسکها آنژیوگرافی)، سرولوژی عفونی (HBV، HCV، HIV، CMV) و رد فوکوسهای عفونی پنهان (دندان، سینوس، مثانه) پیش از قرارگرفتن در لیست پیوند الزامی است.
۰۲تایپینگ HLA، کراسمچ لنفوسیتی بین گیرنده و دهنده و بررسی آنتیبادی اختصاصی دهنده (DSA)، ریسک رد حاد همورال را مشخص میکند.
۰۳در دهنده زنده، ارزیابی جداگانه GFR ایزوتوپی هر کلیه، سیتیآنژیوی عروق کلیوی و رد بیماری زمینهای (پروتئینوری، سنگ، فشار خون) پیش از اهدا انجام میشود.
۰۴در دهنده مرگمغزی، تایید مرگ مغزی طبق پروتکل، هماهنگی با تیم اهدای عضو و ارزیابی زمان ایسکمی سرد و گرم پیش از برداشت گرافت ضروری است.
۰۵در بیمار دیابتی یا با سابقه بیماری عروقی محیطی، بررسی عروق ایلیاک پیش از عمل برای برنامهریزی محل آناستوموز گرافت لازم است.
۰۲ روش جراحی و مدیریت پیوند کلیه طبق گایدلاین
۰۱گرافت معمولاً در فوسای ایلیاک اکستراپریتونئال (اغلب سمت راست) جاگذاری میشود؛ آناستوموز عروقی به ورید ایلیاک اکسترنال و شریان ایلیاک اکسترنال یا اینترنال انجام میشود.
۰۲یورترونئوسیستوستومی (اتصال حالب گرافت به مثانه، معمولاً به روش Lich-Gregoir) با یا بدون استنت حالبی موقت (دبلجی) برای کاهش ریسک لیک و استنوز آناستوموز انجام میشود.
۰۳اینداکشن ایمونوساپرسیو حین عمل شروع میشود و بعد با رژیم نگهدارنده سهدارویی (مهارکننده کلسینورین، آنتیمتابولیت و کورتیکواستروئید) طبق ریسک ایمونولوژیک بیمار ادامه مییابد.
۰۴فالوآپ زودرس شامل چک روزانه کراتینین، برونده ادراری و سطح خونی تاکرولیموس یا سیکلوسپورین است؛ افت ناگهانی ادرار یا صعود کراتینین باید به رد یا نکروز حاد توبولی مشکوک شود و بیوپسی گرافت را ایجاب میکند.
۰۵سونوگرافی داپلر گرافت در روزهای اول، ترومبوز، لنفوسل و اتساع پلویس-کالیس را بررسی میکند؛ رفلاکس خفیف حالبی بعد از یورترونئوسیستوستومی شایع و معمولاً بیعلامت است.
۰۶در استنوز یا لیک حالب گرافت که به استنتگذاری پاسخ ندهد، نفروستومی پوستی موقت برای درناژ کلیه انجام و ریوایژن جراحی برنامهریزی میشود.
۰۷پروفیلاکسی عفونت فرصتطلب (کوتریموکسازول برای پنوموسیستیس، والگانسیکلوویر برای CMV در ریسک بالا) طبق پروتکل مرکز تا شش ماه بعد از عمل ادامه دارد.
۰۸فالوآپ درازمدت شامل اسکرینینگ سالانه سرطان پوست، مانیتورینگ کراتینین و پروتئینوری ادراری و تنظیم دوز ایمونوساپرسیو برای توازن بین رد و عفونت یا بدخیمی است.
پرچمهای قرمز بالینی
افت ناگهانی برونده ادراری، صعود کراتینین سرم یا تندرنس گرافت باید سریع به رد حاد مشکوک شود و بیوپسی را در اولویت بگذارد.
تب بالا همراه با لکوسیتوز یا افت ناگهانی سطح خونی داروی ایمونوساپرسیو باید به رد یا سپسیس مشکوک شود؛ کشت خون و ادرار فوری لازم است.
لنفوسل حجیم یا هماتوم اطراف گرافت که به حالب یا عروق فشار بیاورد، نیاز به تخلیه یا مداخله فوری دارد.
ترومبوز ورید رنال گرافت، معمولاً در هفته اول، با قطع ناگهانی ادرار و تورم گرافت تظاهر میکند و اورژانس جراحی است.
آنوری ناگهانی بعد از پیوند باید افتراق بین ترومبوز عروقی، انسداد حالب و رتانسیون مثانه را مطرح کند، مخصوصاً در گرافت تازه با حس کاهشیافته.
هماچوری ناگهانی یا پیشرونده بعد از پیوند میتواند نشانه عارضه عروقی یا اورولوژیک گرافت باشد و نیاز به بررسی سریع دارد.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد پیوند کلیه
۰۱طبق گایدلاین KDIGO، پیوند پرهامپتیو (پیش از شروع دیالیز) پروگنوز بقای گرافت و بیمار را نسبت به پیوند بعد از دیالیز طولانی بهتر میکند.
۰۲گرافت دهنده زنده بهطور میانگین بقای طولانیتری نسبت به گرافت دهنده مرگمغزی دارد؛ این تفاوت عمدتاً به کوتاهتر بودن زمان ایسکمی سرد برمیگردد.
۰۳رژیم ایمونوساپرسیو مبتنی بر تاکرولیموس، ریسک رد حاد سلولی را نسبت به سیکلوسپورین کاهش میدهد.
۰۴مانیتورینگ منظم DSA و بیوپسی پروتکلی در بیماران پرریسک، تشخیص زودرس رد سابکلینیکال را ممکن میکند و مداخله را پیش از افت برگشتناپذیر عملکرد اجازه میدهد.
۰۵طبق گایدلاین EAU، اسکرینینگ سالانه سرطان پوست و بدخیمیهای اوروتلیال در گیرندگان پیوند بهخاطر ریسک بالاتر ناشی از ایمونوساپرسیون درازمدت توصیه میشود.
منابع
گایدلاین KDIGO برای مراقبت از گیرندگان پیوند کلیه
گایدلاین EAU در پیوند کلیه
گایدلاین AUA/ASTS برای ارزیابی اهداکننده زنده
گایدلاین NICE برای ایمونوساپرسیون بعد از پیوند کلیه
