۰۳احتباس ادرار، یعنی باقیماندن مزمن ادرار در مثانه به هر دلیلی، از جمله بیحرکتی طولانی یا مصرف برخی داروها.
۰۴مثانه عصبی، ناشی از دیابت، سکته، پارکینسون، آسیب نخاعی یا بیماری اماس، که قدرت انقباض مثانه را کم میکند.
۰۵وجود کیسه کوچکی در دیواره مثانه که ادرار در آن راکد میماند و بستر رسوب سنگ میشود.
۰۶سوند ادراری دائمی یا هر جسم خارجی در مثانه که هسته اولیه رسوب را میسازد.
۰۷عفونتهای ادراری مکرر و درماننشده که با تغییر ترکیب ادرار، زمینه رسوب سنگ را فراهم میکنند.
۰۸کمآبی بدن و کمنوشیدن مایعات که ادرار را غلیظ میکند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
ناتوانی کامل در ادرار کردن، یعنی قطع کامل جریان ادرار نه فقط کمشدن آن: با اورژانس تماس بگیرید یا بیدرنگ به بیمارستان بروید.
تب بالا و لرز شدید، بهخصوص اگر با درد پهلو یا کمر همراه باشد: نشانه احتمالی یک عفونت جدی است؛ فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
خونریزی شدید یا دیدن لخته خون در ادرار: بیدرنگ به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
درد شدید و ناگهانی شکم یا کمر که با مسکن معمولی کم نمیشود: به اورژانس مراجعه کنید.
گیجی، افت فشار خون یا تپش قلب سریع همراه با علائم ادراری: این ترکیب میتواند نشانه رسیدن عفونت به خون و وضعیتی خطرناک باشد؛ بیدرنگ به اورژانس مراجعه کنید.
۰۳ سنگ مثانه چطور درمان میشود؟
۰۱پزشک با یک دستگاه باریک از راه مجرا وارد مثانه میشود و سنگ را با لیزر یا امواج خرد و خارج میکند، بدون هیچ برشی روی پوست؛ این روش امروز رایجترین و کمتهاجمیترین درمان سنگ مثانه است.
۰۲اگر علت سنگ بزرگی پروستات باشد، معمولاً در همان جلسه، بافت اضافی پروستات هم برداشته میشود تا سنگ دوباره تشکیل نشود.
۰۳در سنگهای بسیار بزرگ یا بسیار سخت، گاهی یک جراحی باز کوچک برای خارجکردن کامل سنگ لازم میشود.
۰۴اگر همزمان عفونت ادراری وجود داشته باشد، آنتیبیوتیک تجویز میشود.
۰۵در احتباس حاد ادرار، یعنی قطع ناگهانی توان دفع ادرار، اولین اقدام گذاشتن سوند برای تخلیه فوری مثانه است.
۰۶اگر علت زمینهای مثانه عصبی باشد، آموزش سوندگذاری متناوب توسط خود بیمار، بخش اصلی درمان درازمدت است.
۰۴ چطور از سنگ مثانه پیشگیری کنیم؟
۰۱با اولین علائم ادراری، مثل جریان ضعیف یا بیدارشدن مکرر شبانه برای ادرار کردن، زودتر به اورولوژیست مراجعه کنید؛ نگذارید احتباس ادرار مزمن شود.
۰۲روزانه بهاندازه کافی آب بنوشید تا ادرار رقیق بماند.
۰۳عفونتهای ادراری را کامل و بهموقع درمان کنید، نه فقط تا رفع علامت.
۰۴اگر سوند ادراری دائمی دارید، آن را طبق برنامه پزشک تعویض کنید.
۰۵بعد از هر عمل سنگ مثانه، ویزیتهای پیگیری را جدی بگیرید تا عود احتمالی سنگ زود شناسایی شود.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
سنگ مثانه با سنگ کلیه چه فرقی دارد؟
سنگ کلیه در کلیه شکل میگیرد و گاهی بهسمت پایین حرکت میکند؛ سنگ مثانه معمولاً همانجا، در خود مثانه و بهدلیل تخلیه ناقص، شکل میگیرد. علت اصلی سنگ مثانه در بیشتر موارد انسداد یا احتباس ادرار است، نه اختلال متابولیک کلیه.
آیا سنگ مثانه خودش دفع میشود؟
بهندرت. فقط سنگهای خیلی کوچک گاهی همراه ادرار خارج میشوند. اکثر سنگهای مثانه، بهدلیل اندازه یا وجود انسداد زمینهای، خودبهخود دفع نمیشوند و به یک عمل کوچک نیاز دارند.
عمل سنگ مثانه چقدر بستری دارد؟
بیشتر بیماران یک تا دو روز در بیمارستان میمانند و بسته به روش جراحی، معمولاً ظرف چند روز به فعالیت عادی برمیگردند.
بعد از عمل، سنگ مثانه دوباره برمیگردد؟
اگر علت زمینهای، مثل بزرگی پروستات یا مثانه عصبی، درمان نشود، احتمال عود سنگ هست. به همین دلیل درمان کامل علت، بخش اصلی برنامه درمانی است، نه فقط خارجکردن سنگ.
آیا سنگ مثانه در زنان هم دیده میشود؟
دیده میشود، ولی خیلی کمتر از مردان؛ چون علت شایع آن، یعنی بزرگی پروستات، در زنان وجود ندارد. در زنان بیشتر با کیسهایشدن دیواره مثانه، افتادگی مثانه یا مثانه عصبی مرتبط است.
بدون عمل، سنگ مثانه با دارو درمان میشود؟
دارو نمیتواند سنگ تشکیلشده در مثانه را از بین ببرد. اگر علت زمینهای بزرگی پروستات باشد، بعضی داروها ممکن است انسداد را کم کنند، اما خود سنگ باید با عمل خارج شود.
خلاصهٔ بالینی
سنگ مثانه در بزرگسالان تقریباً همیشه ثانویه به تخلیه ناقص مثانه است، نه یک اختلال متابولیک اولیه؛ شایعترین زمینه در مردان مسن، انسداد خروجی مثانه ناشی از بزرگی خوشخیم پروستات است و مثانه نوروژنیک، تنگی مجرا و رتانسیون مزمن ادراری از علل مهم دیگرند. تظاهر بالینی شامل درد سوپراپوبیک، تکرر ادرار، جریان متناوب و هماچوری انتهایی است و در عفونت همزمان ریسک سپسیس ادراری مطرح میشود. درمان قطعی، خارجکردن اندوسکوپیک سنگ همزمان با رفع انسداد زمینهای است؛ با اصلاح این علت، پروگنوز مطلوب است.
۰۱ تشخیص و ارزیابی سنگ مثانه
۰۱شرح حال دقیق علائم تحتانی ادراری (LUTS)، سابقه رتانسیون و بیماریهای نورولوژیک، بهعلاوه توشه رکتال (DRE) در مردان برای ارزیابی پروستات.
۰۲آنالیز ادرار و کشت ادرار برای رد عفونت همزمان و بررسی هماچوری.
۰۳سونوگرافی کلیه، مثانه و پروستات، تصویربرداری خط اول است و سنگ، حجم پروستات، PVR و هیدرونفروز احتمالی دستگاه فوقانی را همزمان نشان میدهد.
۰۴گرافی ساده KUB برای سنگهای رادیواوپک کفایت میکند؛ در شک به سنگ رادیولوسنت یا نیاز به جزئیات بیشتر، CT بدون کنتراست حساسیت بالاتری دارد.
۰۵سیستوسکوپی برای دیدن مستقیم سنگ، ارزیابی گردن مثانه و مجرا، و برنامهریزی روش درمانی؛ در ضایعه مشکوک همزمان، بیوپسی برای رد تومور مثانه انجام میشود.
۰۶فلومتری و اندازهگیری PVR در شک به انسداد خروجی مثانه.
۰۷PSA در مردان مسن، در صورت شک بالینی به پاتولوژی پروستات بهعنوان علت انسداد.
۰۸در انسداد مزمن یا مثانه نوروژنیک، بررسی دستگاه فوقانی از نظر هیدرونفروز یا رفلاکس ثانویه ضروری است.
۰۲ درمان و مدیریت سنگ مثانه طبق گایدلاین
۰۱درمان قطعی، خارجکردن سنگ است؛ سیستولیتولاپاکسی ترانسیورترال با لیزر، پنوماتیک یا اولتراسونیک، خط اول اکثر بیماران است.
۰۲در بیمار BPH با سنگ همزمان، ترکیب سیستولیتولاپاکسی با رزکسیون یا انوکلیشن ترانسیورترال پروستات (TURP یا HoLEP) در یک جلسه توصیه میشود تا هر دو مشکل یکجا رفع شود.
۰۳سیستولیتوتومی باز یا پرکوتان برای سنگهای بسیار بزرگ، معمولاً بیش از حدود چهار سانتیمتر، سنگ بسیار سخت، یا همزمانی با جراحی باز پروستات محفوظ میماند.
۰۴ESWL بهدلیل حرکت آزاد سنگ در حفره مثانه و راندمان پایینتر، توصیه محدود دارد و خط اول نیست.
۰۵در رتانسیون حاد ادرار، دکامپرسیون فوری با کاتتر مجرایی یا سوپراپوبیک، پیش از هر اقدام تعریفی انجام میشود.
۰۶در همزمانی هیدرونفروز یا اختلال عملکرد کلیه ناشی از انسداد مزمن، استنت حالبی (دبلجی) یا نفروستومی برای حفظ عملکرد کلیه پیش از اقدام تعریفی روی سنگ در نظر گرفته میشود.
۰۷درمان علت زمینهای انسداد: آلفابلاکر یا جراحی پروستات برای BPH، یورتروتومی یا یورتروپلاستی برای تنگی مجرا، و کاتتریزاسیون متناوب تمیز (CIC) برای مثانه نوروژنیک.
۰۸درمان آنتیبیوتیکی عفونت ادراری همزمان، طبق نتیجه کشت و آنتیبیوگرام.
۰۹آنالیز سنگ پس از خروج، بهخصوص در سنگهای عودکننده، برای راهنمایی ارزیابی متابولیک.
۱۰فالوآپ پس از عمل با سونوگرافی برای اطمینان از تخلیه کامل مثانه و رد عود سنگ.
پرچمهای قرمز بالینی
رتانسیون حاد ادرار با شکم متسع و درد سوپراپوبیک؛ نیاز به کاتتریزاسیون فوری.
تب بالا، لرز و پیوری همزمان؛ احتمال سپسیس ادراری، نیاز به بستری و آنتیبیوتیک وریدی.
هماچوری ماکروسکوپیک همراه با لخته خون یا رتانسیون ناشی از تامپوناد مثانه.
PVR بسیار بالا یا هیدرونفروز همزمان؛ نشانه درگیری دستگاه فوقانی و نیاز به ارزیابی فوریتر.
علائم سیستمیک سپسیس (تاکیکاردی، افت فشار، تغییر سطح هوشیاری) در بیمار مسن با سابقه انسداد.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد
۰۱طبق گایدلاین EAU، درمان قطعی سنگ مثانه، خارجکردن سنگ همزمان با رفع انسداد زمینهای است؛ درمان صرف سنگ، بدون رفع انسداد، ریسک عود را بالا میبرد.
۰۲طبق گایدلاین AUA، در همزمانی BPH و سنگ مثانه، ترکیب سیستولیتولاپاکسی ترانسیورترال با TURP یا HoLEP در یک جلسه، رویکرد استاندارد است.
۰۳کارایی ESWL در سنگ مثانه بهدلیل حرکت آزاد سنگ در حفره کمتر از سنگ کلیه است؛ به همین دلیل در رده درمان خط اول قرار نمیگیرد.
۰۴برخلاف سنگ حالب که کولیک کلاسیک ایجاد میکند، درد سنگ مثانه بیشتر یک درد مبهم سوپراپوبیک است که با فعالیت و انتهای ادرار کردن تشدید میشود؛ این تفاوت در افتراق بالینی دو بیماری کمککننده است.
۰۵در PVR بالا یا رتانسیون مزمن، برنامهریزی همزمان رفع انسداد با درمان سنگ، پروگنوز درازمدت را بهبود میدهد و از عود زودرس پیشگیری میکند.
