مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۲ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
دیورتیکول مجرای ادرار یک کیسهٔ کوچک و غیرطبیعی است که زیر دیوارهٔ جلوییِ واژن، کنار مجرای ادرار، شکل میگیرد.
شایعترین نشانههایش سهتاست: سوزش ادرار، درد هنگام نزدیکیِ زناشویی و چکهچکهشدنِ ادرار بعد از دستشویی رفتن.
بهترین راه دیدنِ دقیقِ اندازه و شکلِ کیسه، MRI لگن است؛ خیلی دقیقتر از سونوگرافیِ معمولی عمل میکند.
درمانِ قطعیِ کیسههایِ علامتدار جراحی است؛ با برداشتنِ کاملِ کیسه، بیشترِ زنان از علائم خلاص میشوند.
اگر درمان نشود، ممکن است داخلِ کیسه سنگِ کوچک تشکیل شود یا عفونتِ ادراری بارها تکرار شود.
۰۱ علائم دیورتیکول مجرای ادرار چیست؟
۰۱خیلی از زنان هیچ علامتی ندارند و کیسه بهطور تصادفی، در یک معاینه یا تصویربرداریِ دیگر، پیدا میشود.
۰۲سوزش یا دردِ هنگامِ ادرار کردن که با آنتیبیوتیکِ ساده خوب نمیشود، یکی از شایعترین نشانههاست.
۰۳بعد از تمامشدنِ ادرار، چند قطره باز هم بیاختیار چکه میکند، چون ادرار داخلِ کیسه مانده و کمکم بیرون میریزد.
۰۴دردِ هنگامِ نزدیکیِ زناشویی، بهخصوص در جلویِ واژن، شکایتِ شایعِ دیگری است.
۰۵عفونتِ ادراریِ مکرر و بدونِ دلیلِ روشن، ذهنِ پزشک را به سمتِ همین تشخیص میبرد.
۰۶بعضی زنان یک تودهٔ نرم روی دیوارهٔ جلوییِ واژن لمس میکنند که با فشارِ ملایم روی آن، گاهی چرک یا ادرار از مجرا بیرون میزند.
۰۷کمتر پیش میآید، ولی گاهی خون در ادرار هم دیده میشود.
۰۲ چرا دیورتیکول مجرای ادرار ایجاد میشود؟
۰۱علتِ اصلی، التهاب و عفونتِ مکررِ غدههایِ کوچکِ کنارِ مجرایِ ادرار است که آبسه میسازند، به داخلِ مجرا پاره میشوند و همان محلِ پارگی کمکم به کیسه تبدیل میشود.
۰۲زایمانِ طبیعی و آسیبِ بافتِ اطرافِ مجرا حینِ زایمان هم میتواند زمینهسازِ این مشکل باشد.
۰۳هر نوع دستکاری یا جراحیِ قبلی رویِ مجرایِ ادرار، مثلِ سوندگذاریِ مکرر یا عملهایِ ناحیهٔ لگن، خطر را بالا میبرد.
۰۴برخی عفونتهایِ مقاربتیِ درماننشده هم میتوانند زمینهسازِ این کیسهها باشند.
۰۵در مواردِ خیلی نادر، کیسه از بدوِ تولد وجود دارد و مادرزادی است.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
تب و لرز همراه با دردِ شدیدِ لگن یا ناحیهٔ تناسلی، نشانهٔ آبسه یا عفونتِ جدی است. با اورژانس تماس بگیرید.
اگر یکدفعه نمیتوانید ادرار کنید یا ادرارتان کاملاً بند میآید، فوری اقدام کنید.
خونریزیِ شدید از مجرا یا واژن که بند نمیآید، نیاز به مراجعهٔ فوری دارد.
تودهای را که ظرفِ چند هفته بهسرعت بزرگتر میشود یا سفت و زخمی به نظر میرسد، هرچه زودتر معاینه کنید، چون در مواردِ نادر ممکن است نشانهٔ چیزی جدیتر باشد.
ترشحِ چرکی و بدبو از تودهٔ جلویِ واژن همراه با دردِ رو به افزایش، فوریتِ پزشکی است. همان روز به پزشک مراجعه کنید.
۰۳ دیورتیکول مجرای ادرار چطور درمان میشود؟
۰۱اگر کیسه کوچک باشد و هیچ علامتی نداشته باشد، معمولاً فقط زیرِ نظر میماند و نیازی به عملِ فوری نیست.
۰۲در عفونتِ فعال یا آبسه، اول با آنتیبیوتیک و در صورتِ لزوم تخلیهٔ آبسه، التهاب کنترل میشود و جراحیِ اصلی برایِ بعد از آرامشدنِ عفونت میماند.
۰۳درمانِ قطعیِ کیسههایِ علامتدار، جراحیِ برداشتنِ کاملِ دیورتیکول است. جراح از راهِ واژن وارد میشود، کیسه را کامل جدا میکند و لایهبهلایه محل را میبندد تا نشتی یا سوراخشدگی باقی نماند.
۰۴پیش از عمل، پزشک با MRI دقیقاً اندازه، محل و شکلِ کیسه را میبیند تا جراحی از اول درست و کامل انجام شود.
۰۵اگر همراه با این مشکل، هنگامِ سرفه، خنده یا فعالیتِ بدنی هم ادرار نشت میکند، گاهی در همان جراحی یک اقدامِ کمکی برایِ کنترلِ این نشت هم انجام میشود.
۰۶بعد از عمل برایِ چند روز سوندِ ادراری میماند تا محلِ ترمیمشده خوب جوش بخورد.
۰۴ چطور از دیورتیکول مجرای ادرار پیشگیری کنیم؟
۰۱عفونتِ ادراری را از همان اول جدی بگیرید و کامل درمان کنید تا به التهابِ مزمنِ غدههایِ کنارِ مجرا نرسد.
۰۲اگر بعد از زایمان علائمی مثلِ چکهکردنِ ادرار یا سوزشِ پایدار دارید، زود به پزشکِ زنان یا اورولوژیست مراجعه کنید.
۰۳از دستکاریِ خودسرانه یا سوندگذاریِ غیرضروریِ مجرایِ ادرار پرهیز کنید.
۰۴بهداشتِ ناحیهٔ تناسلی را رعایت کنید، ولی از شستوشویِ بیش از حد و موادِ محرک دوری کنید.
۰۵اگر تودهای کوچک نزدیکِ مجرایِ ادرار یا زیرِ واژن حس کردید، حتی بدونِ درد، برایِ معاینه به پزشک مراجعه کنید تا زود تشخیص داده شود.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
دیورتیکول مجرای ادرار خطرناک است؟
خودش معمولاً خطرناک نیست، ولی اگر درمان نشود میتواند عفونتِ ادراری را تکرار کند یا داخلش سنگِ کوچک بسازد. در مواردِ بسیار نادر، داخلِ همین کیسه یک تودهٔ بدخیم شکل میگیرد، برایِ همین بررسی و پیگیریِ پزشکی لازم است.
چرا برای تشخیصِ این بیماری MRI لازم است و سونوگرافی کافی نیست؟
سونوگرافی میتواند وجودِ کیسه را نشان دهد، ولی MRI با جزئیاتِ خیلی بیشتری اندازه، شکل و رابطهٔ دقیقِ کیسه با مجرا را نشان میدهد. همین جزئیات به جراح کمک میکند عمل را کامل و بدونِ باقیماندنِ بخشی از کیسه انجام دهد.
آیا حتماً باید عمل کنم؟
اگر کیسه کوچک و بدونِ علامت باشد، لازم نیست. ولی اگر عفونتِ مکرر، درد یا چکهکردنِ ادرار آزارتان میدهد، جراحی تنها راهِ درمانِ قطعی است و معمولاً نتیجهٔ خوبی دارد.
بعد از عمل چقدر طول میکشد بهبود پیدا کنم؟
بیشترِ زنان طیِ چند هفته بهبودِ خوبی پیدا میکنند. سوندِ ادراری برایِ چند روزِ اول لازم است و پزشک زمانِ دقیقِ برگشت به فعالیتِ عادی و رابطهٔ زناشویی را برایتان مشخص میکند.
این بیماری روی بارداریِ بعدی اثر میگذارد؟
اگر پیش از بارداری درمان و جراحی شود، معمولاً مشکلی برایِ بارداریِ بعدی ایجاد نمیکند. اگر در دورانِ بارداری کشف شود، پزشک بر اساسِ شدتِ علائم دربارهٔ زمانِ مناسبِ درمان تصمیم میگیرد.
دیورتیکول مجرای ادرار با بیاختیاریِ ادرار فرق دارد؟
بله. بیاختیاری یعنی نشتِ ادرار بهخاطرِ ضعفِ عضله یا فشارِ ناگهانی، ولی دیورتیکول یک کیسهٔ واقعی کنارِ مجراست که ادرار داخلش جمع میشود. گاهی هر دو با هم دیده میشوند و پزشک باید هرکدام را جدا بررسی کند.
خلاصهٔ بالینی
دیورتیکولِ اورترا یک ساکِ اپیتلیالیزهٔ پارااورترال است که زیرِ دیوارهٔ قدامیِ واژن، در طولِ مسیرِ اورترا، شکل میگیرد و منشأِ شایعش عفونت و آبسهشدنِ مکررِ غددِ پارااورترال با پارگیِ متعاقب به داخلِ لومنِ اورتراست. تظاهرِ بالینیِ کلاسیک، سهتاییِ دیزوری، دیسپارونی و دریبلینگِ بعد از دفعِ ادرار است، هرچند بخشِ قابلتوجهی از بیماران آسیمپتوماتیکاند یا فقط با عفونتِ ادراریِ راجعهٔ بدونِ علتِ روشن مراجعه میکنند. MRI لگن با سکانسِ T2 استانداردِ طلاییِ تصویربرداری است و رزکسیونِ کاملِ ترانسواژینال همراه با بستنِ لایهبهلایه، درمانِ قطعیِ مواردِ علامتدار بهشمار میرود.
۰۱ تشخیص و ارزیابیِ دیورتیکولِ اورترا با MRI
۰۱شرححال باید بر سهتاییِ کلاسیکِ دیزوری، دیسپارونی و دریبلینگِ بعد از دفعِ ادرار (نشتِ قطرهایِ بلافاصله پس از تخلیهٔ مثانه) متمرکز شود و سابقهٔ عفونتِ ادراریِ راجعهٔ بدونِ توجیهِ روشن را هم در نظر بگیرد.
۰۲معاینهٔ واژینال با لمسِ دقیقِ دیوارهٔ قدامیِ واژن انجام میشود؛ فشردنِ ملایمِ ضایعه رو به سمتِ میاتوسِ اورترا (میلکینگ) گاهی خروجِ چرک یا ادرار از مجرا را نشان میدهد.
۰۳MRI لگن با سکانسِ T2 و رزولوشنِ بالا، استانداردِ طلاییِ تشخیص است و اندازه، محل، تعدادِ لوکولاسیون، شکلِ ضایعه (سادهٔ یکطرفه در برابرِ نعلاسبی یا دورتادورِ اورترا) و رابطهاش با اسفنکترِ اورترا و گردنِ مثانه را دقیق نشان میدهد.
۰۴سیستویورتروسکوپی محلِ اوستیومِ دیورتیکول رویِ دیوارهٔ اورترا را مشخص میکند و برایِ برنامهریزیِ جراحی مفید است، هرچند حساسیتش برایِ تعیینِ آناتومیِ کاملِ ضایعه کمتر از MRI است.
۰۵یورودینامیک در بیمارانی که همزمان علائمِ بیاختیاریِ استرسی دارند درخواست میشود، چون نتیجهاش مسیرِ جراحی و تصمیمِ افزودنِ اسلینگ را تغییر میدهد.
۰۶تشخیصِ افتراقی شاملِ کیستِ گارتنر، کیست یا آبسهٔ غددِ پارااورترال، پرولاپسِ اورترا، سایرِ کیستهایِ دیوارهٔ قدامیِ واژن و بهندرت تومورِ اورترا یا واژن است.
۰۷هرگونه جزءِ سولید در دیواره یا محتوایِ ساک در MRI، احتمالِ کارسینومِ اورترا (اغلب آدنوکارسینوم) را مطرح میکند و بیوپسی یا رزکسیون همراه با بررسیِ کاملِ پاتولوژیِ نمونه را ایجاب میکند.
۰۲ درمان و جراحیِ دیورتیکولِ اورترا طبقِ گایدلاین
۰۱دیورتیکولِ کوچک و کاملاً بدونِ علامت را میتوان فقط پیگیری کرد، چون یافتهٔ تصادفیِ بدونِ شکایت نیازی به مداخلهٔ فوری ندارد.
۰۲در فازِ حادِ عفونت یا آبسه، اول آنتیبیوتیکِ مناسب و در صورتِ نیاز درناژِ آبسه انجام میشود و رزکسیونِ الکتیو تا فروکشِ کاملِ التهاب به تعویق میافتد.
۰۳درمانِ قطعیِ دیورتیکولِ علامتدار، دیورتیکولکتومیِ ترانسواژینال است: دیسکسیونِ دیوارهٔ قدامیِ واژن، جداسازیِ کاملِ ساک از اورترا، بستنِ اورترا و برداشتنِ کاملِ ضایعه بدونِ باقیماندنِ بافتِ اپیتلیالیزه که ریسکِ عود را بالا میبرد.
۰۴بستنِ لایهبهلایه همراه با اینترپوزیشنِ یک فلپِ بافتیِ عروقیدار (مثلِ فلپِ مارتیوس) بینِ خطِ سوچورِ اورترا و واژن، ریسکِ فیستولِ اورتروواژینال را کم میکند، بهخصوص در دیورتیکولِ بزرگ یا عودکننده.
۰۵برایِ دیورتیکولِ دیستالِ سادهٔ بدونِ گسترش نزدیکِ گردنِ مثانه، مارسوپیالیزاسیون (روشِ اسپنس) یک جایگزینِ کمتهاجمیترِ قابلِقبول است.
۰۶دیورتیکولِ نعلاسبی یا دورتادورِ اورترا، برنامهٔ جراحیِ پیچیدهتری میطلبد و باید پیش از عمل با MRI کاملاً نقشهبرداری شود.
۰۷اگر یورودینامیک بیاختیاریِ استرسیِ همزمان را تأیید کند، افزودنِ اسلینگ در همان جلسه یا بهصورتِ تأخیری فردیسازی میشود، چون اسلینگِ همزمان ریسکِ انسداد یا اروژن رویِ خطِ ترمیمِ تازه را بالا میبرد.
۰۸سوندِ فولی یا سوپراپوبیک برایِ چند روز تا حدودِ دو هفته بعد از عمل باقی میماند؛ پیش از خارجکردنش سیستوگرام برایِ اطمینان از عدمِ نشتی توصیه میشود و فالوآپِ کوتاهمدتِ بعدی، بهبودِ کاملِ محلِ ترمیم و رفعِ علائم را تأیید میکند.
۰۹نمونهٔ برداشتهشده همیشه برایِ پاتولوژی فرستاده میشود تا آدنوکارسینوم یا سایرِ بدخیمیهایِ نادرِ داخلِ دیورتیکول رد شود.
پرچمهای قرمز بالینی
آبسهٔ پارااورترال همراه با تب، لرز یا علائمِ سپسیس، نیازمندِ درناژِ فوری و آنتیبیوتیکِ وریدی است.
تورمِ حادِ دیورتیکول میتواند رتانسیونِ حادِ ادراری ایجاد کند که نیازِ فوری به کاتتریزاسیون دارد.
هماچوریِ ماکروسکوپیک یا مشاهدهٔ جزءِ سولیدِ مشکوک در MRI، احتمالِ کارسینومِ اورترا را مطرح میکند و بیوپسی را ایجاب میکند.
خونریزیِ فعال یا ترشحِ چرکیِ رو به افزایش از تودهٔ قدامِ واژن، نشانِ عفونتِ پیشرونده است و باید فوری بررسی شود.
دیورتیکولِ حجیمی که با فشار رویِ گردنِ مثانه یا اسفنکتر باعثِ رتانسیون یا اختلالِ تخلیه شده، اولویتِ جراحیِ زودتر پیدا میکند.
۰۳ نکاتِ کلیدیِ بالینی و شواهدِ دیورتیکولِ اورترا
۰۱دیورتیکولِ اورترا بیشتر در زنانِ بینِ دهههایِ سوم تا ششمِ زندگی تشخیص داده میشود و بهدلیلِ علائمِ غیراختصاصی، اغلب سالها بعد از شروعِ علائم کشف میشود.
۰۲MRI با سکانسِ T2 نسبت به سیستویورتروگرافیِ حینِ میکسیون (VCUG) و سونوگرافیِ ترانسواژینال، حساسیت و اختصاصیتِ بالاتری برایِ تعیینِ آناتومیِ کاملِ دیورتیکول (ازجمله لوکولاسیون و اکستنشنِ نعلاسبی) دارد و امروز استانداردِ طلایی است.
۰۳بستنِ لایهبهلایه همراه با اینترپوزیشنِ یک فلپِ عروقیدار (فلپِ مارتیوس بیشترین کاربرد را دارد)، نرخِ عودِ دیورتیکول و فیستولِ اورتروواژینالِ پس از رزکسیون را کاهش میدهد.
۰۴بدخیمیِ داخلِ دیورتیکولِ اورترا نادر است و وقتی رخ دهد، شایعترین نوعش آدنوکارسینوم است و پس از آن کارسینومِ سلولِ سنگفرشی و کارسینومِ اوروتلیال قرار میگیرند؛ با اینهمه، پروگنوزِ کلیِ دیورتیکولِ خوشخیمِ رزکسیونشده عالی است و اکثرِ بیماران برایِ همیشه از علائم خلاص میشوند.
۰۵بیاختیاریِ استرسیِ همزمان در بخشِ قابلتوجهی از بیمارانِ دیورتیکول دیده میشود و گایدلاینهایِ اورولوژیِ زنان تصمیمِ اسلینگِ همزمان را بر اساسِ یافتههایِ یورودینامیک و ریسکِ انسداد فردیسازی میکنند، نه بهصورتِ روتین.
منابع
گایدلاینِ EAU علائمِ ادراریِ تحتانیِ زنان (Female LUTS)
گایدلاینِ AUA/SUFU اختلالاتِ آناتومیکِ اورترا و بازسازیِ لگنِ زنان
گایدلاینِ NICE ارزیابیِ تودهٔ لگنی و علائمِ ادراریِ زنان
