مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۴ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
سنگ کلیه یک نوع ندارد؛ چهار جنس اصلی دارد و هرکدام با ترکیب شیمیایی متفاوتی ساخته میشود.
بیشتر سنگهای کلیه از جنس کلسیماند؛ سنگ اوریکاسیدی، عفونی و سیستینی کمترند اما درمان و پیشگیریشان کاملاً فرق دارد.
علت هر نوع جدا است: کمآبی و رژیم غذایی در سنگ کلسیمی، نقرس و اسیدیبودن ادرار در اوریکاسیدی، عفونت مکرر ادراری در نوع عفونی، و یک بیماری ارثی نادر در سیستینی.
نوع سنگ تعیین میکند کدام دارو، کدام رژیم غذایی و کدام روش درمانی برای شما مؤثرتر است.
تنها راه مطمئن برای فهمیدن نوع سنگ، آنالیز آزمایشگاهی خود سنگ دفعشده است.
۰۱ علائم انواع سنگ کلیه چیست؟
۰۱بیشتر سنگها، از هر جنسی که باشند، با یک درد ناگهانی و شدید در پهلو یا کمر شروع میشوند؛ دردی موجدار که تا کشالهٔ ران میکشد.
۰۲خون در ادرار، حالت تهوع و بیقراری در هر چهار نوع سنگ دیده میشود و بهتنهایی مشخصکنندهٔ نوع سنگ نیست.
۰۳سنگ اوریکاسیدی بیشتر در افرادی با سابقهٔ نقرس یا اضافهوزن دیده میشود و گاهی از بقیهٔ انواع، کمسروصداتر پیش میرود.
۰۴سنگ عفونی معمولاً همراه یک عفونت ادراری مزمن و کمعلامت رشد میکند و پیش از آنکه علامت جدی بدهد، گاهی به حجم زیادی میرسد.
۰۵سنگ سیستینی معمولاً زودتر از بقیه، حتی از سنین کودکی یا نوجوانی، و با عودهای پیدرپی خودش را نشان میدهد.
۰۶با علامت بهتنهایی نمیتوان نوع سنگ را فهمید؛ آنالیز سنگ دفعشده یا آزمایش ادرار لازم است.
۰۲ علت سنگ کلسیمی، اوریکاسیدی، عفونی و سیستینی چیست؟
۰۱سنگ کلسیمی شایعترین نوع سنگ کلیه است و بیشتر از ترکیب کلسیم و اگزالات، و کمتر از کلسیم و فسفات، ساخته میشود؛ کمآبی بدن، نمک زیاد، پروتئین حیوانی زیاد و غذاهای پراگزالات مثل اسفناج و چغندر در ساختنش نقش دارند.
۰۲سنگ اوریکاسیدی وقتی شکل میگیرد که ادرار فرد مدام خیلی اسیدی بماند؛ اضافهوزن، دیابت نوع دو، نقرس و مصرف زیاد گوشت قرمز از علتهای اصلی آناند.
۰۳سنگ عفونی فقط کنار یک عفونت ادراری با نوع خاصی از باکتری ساخته میشود؛ این باکتریها اوره را میشکنند، ادرار را قلیایی میکنند و همین قلیاییشدن، سنگ را سریع و گاهی خیلی بزرگ میسازد.
۰۴سنگ سیستینی از یک اختلال ارثی و نادر میآید که در آن مادهای به نام سیستین بیشازحد از کلیه دفع میشود؛ معمولاً سابقهٔ خانوادگی دارد و از سنین پایین شروع میشود.
۰۵در هر چهار نوع سنگ، کمآبی بدن مشترکترین عامل تشدیدکننده است؛ هرچه ادرار غلیظتر بماند، ساختهشدن هر جنس سنگ راحتتر میشود.
۰۶بیماریهای روده، جراحی چاقی، پرکاری غدهٔ پاراتیروئید و عفونتهای مکرر ادراری، خطر نوع خاصی از سنگ را در فرد مستعد بیشتر میکنند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
تب و لرز همراه با درد پهلو، بهخصوص اگر سابقهٔ سنگ عفونی دارید، میتواند نشانهٔ عفونت خطرناک کلیه باشد؛ در این حالت فوری به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
دردی که خیلی شدید است، مدام بدتر میشود و با مسکن معمولی آرام نمیگیرد، باید هرچه زودتر بررسی شود.
کاهش چشمگیر یا قطعشدن ادرار، بهخصوص اگر یک کلیه دارید، هشدار جدی است.
خون روشن و زیاد در ادرار همراه با لخته، سرگیجه یا ضعف، نیاز به مراجعهٔ فوری دارد.
استفراغ مداومی که نگذارد مایعات بنوشید، خطر کمآبی شدید بدن را بالا میبرد و باید سریع درمان شود.
بیحالی، گیجی یا افت فشار خون همراه با درد و تب، بهخصوص در سنگ عفونی، هشدار جدی است؛ در این حالت با اورژانس تماس بگیرید.
۰۳ درمان سنگ کلیه بر اساس نوع آن چه فرقی دارد؟
۰۱قدم اول در هر نوع سنگ، مشخصکردن محل و اندازهٔ آن با آزمایش ادرار و تصویربرداری است.
۰۲سنگ کلسیمی کوچک اغلب با مسکن و پیگیری پزشکی، خودبهخود دفع میشود؛ سنگ بزرگتر ممکن است به سنگشکنی با امواج یا ورود دوربین از داخل مجرای ادراری (یورتروسکوپی) نیاز پیدا کند.
۰۳سنگ اوریکاسیدی یک استثنا دارد: با قلیاییکردن ادرار زیر نظر پزشک، گاهی بدون هیچ عملی حل میشود؛ این تنها نوع سنگی است که چنین قابلیتی دارد.
۰۴سنگ عفونی باید تا حد امکان یکجا و کامل خارج شود، چون هر تکهٔ باقیمانده میتواند دوباره لانهٔ عفونت شود؛ آنتیبیوتیک همزمان با درمان اصلی سنگ لازم است.
۰۵سنگ سیستینی سفتتر از بقیهٔ سنگهاست و معمولاً به سنگشکنی با امواج خوب پاسخ نمیدهد؛ روش دوربینی یا روشهای دیگر معمولاً ترجیح داده میشود.
۰۶بعد از خارجشدن سنگ، آنالیز آزمایشگاهی آن مشخص میکند از کدامیک از این چهار نوع بوده و درمان پیشگیرانه را دقیقتر میکند.
۰۴ پیشگیری از عود سنگ کلیه در هر نوع چگونه است؟
۰۱آب کافی در طول روز بنوشید تا ادرارتان روشن بماند؛ این مهمترین اقدام مشترک برای پیشگیری از هر چهار نوع سنگ است.
۰۲برای سنگ کلسیمی، کمکردن نمک و پروتئین حیوانی، و دریافت کلسیم کافی از غذا (نه حذف لبنیات) کمککننده است.
۰۳برای سنگ اوریکاسیدی، کاهش وزن، کنترل قند خون و کمکردن گوشت قرمز و احشا (جگر، دل، قلوه) کمک میکند؛ گاهی پزشک دارویی برای قلیایی نگهداشتن ادرار میدهد.
۰۴برای سنگ عفونی، درمان کامل و بهموقع عفونتهای ادراری و پیگیری منظم، مهمترین راه پیشگیری از عود است.
۰۵برای سنگ سیستینی، نوشیدن آب فراوانتر از حد معمول و داروهای اختصاصی زیر نظر پزشک برای کمکردن دفع سیستین لازم است.
۰۶سنگ دفعشده را دور نریزید و برای آنالیز نگه دارید؛ نوع سنگ، دقیقترین راهنما برای پیشگیری اختصاصی شماست.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
کدام نوع سنگ کلیه شایعتر است؟
سنگ کلسیمی، از جنس کلسیم و اگزالات یا کلسیم و فسفات، شایعترین نوع سنگ کلیه است؛ اکثر افرادی که سنگ کلیه میسازند، از همین نوع دارند.
آیا سنگ کلیه بدون عمل حل میشود؟
فقط سنگ اوریکاسیدی گاهی با قلیاییکردن ادرار زیر نظر پزشک حل میشود؛ سه نوع دیگر معمولاً باید دفع یا خارج شوند.
چرا بعضیها مدام سنگ کلیه میسازند؟
عود مکرر معمولاً به نوع سنگ ربط دارد؛ سنگ سیستینی چون ارثی است و سنگ عفونی چون با عفونت مزمن همراه است، بیشتر از بقیه برمیگردند.
چطور بفهمم سنگ کلیهام از چه جنسی است؟
دقیقترین راه، آنالیز آزمایشگاهی خود سنگ دفعشده یا خارجشده است؛ آزمایش خون و ادرار هم میتواند به حدسزدن نوع آن کمک کند.
رژیم غذایی برای همهٔ انواع سنگ کلیه یکی است؟
نه، رژیم پیشگیری به نوع سنگ بستگی دارد؛ کمکردن گوشت قرمز برای سنگ اوریکاسیدی مهمتر است، در حالی که رژیم کمنمک برای سنگ کلسیمی نقش کلیدیتری دارد.
سنگ عفونی خطرناکتر از بقیه است؟
معمولاً بله، چون بیسروصدا و بزرگ رشد میکند و با عفونت همراه است؛ اگر کامل خارج نشود، زود برمیگردد.
خلاصهٔ بالینی
سنگهای ادراری از نظر ترکیب شیمیایی به چهار گروه اصلی تقسیم میشوند: کلسیمی (کلسیماگزالات یا کلسیمفسفات)، اوریکاسیدی، استروویت (عفونی) و سیستین؛ هر گروه پاتوفیزیولوژی، ریسکفاکتور و رفتار بالینی خاص خودش را دارد. سنگ کلسیمی شایعترین نوع است و سنگ استروویت بهدلیل رشد سریع و بار عفونی بالا پرخطرترین نوع محسوب میشود؛ سنگ اوریکاسیدی در این میان تنها نوعی است که هم رادیولوسنت است و هم با قلیاییسازی ادرار قابلانحلال. تعیین دقیق نوع سنگ، از راه آنالیز مستقیم یا ارزیابی متابولیک، انتخاب روش برداشتِ سنگ و استراتژی پیشگیری ثانویه را مستقیماً تعیین میکند.
۰۱ تشخیص و ارزیابی سنگهای ادراری بر اساس نوع
۰۱تظاهر بالینی معمول، کولیک حالبی حاد است؛ شرححال هدفمند شامل سن شروع، سابقهٔ خانوادگی سنگسازی (مطرحکنندهٔ سیستینوری)، عفونت ادراری مکرر یا رفلاکس (مطرحکنندهٔ استروویت)، نقرس یا سندرم متابولیک (مطرحکنندهٔ اوریکاسیدی)، و جراحی چاقی یا بیماری التهابی روده (مطرحکنندهٔ هایپراگزالوری رودهای) گرفته میشود.
۰۲آزمایش ادرار با نوار و میکروسکوپ برای هماچوری، پیوری و بلورشناسی انجام میشود؛ کریستال پاکتنامهای (دوهرمی) به نفع کلسیماگزالات، کریستال لوزیشکل یا رزتمانند به نفع اسیداوریک، کریستال ششضلعی صاف به نفع سیستین، و کریستال تابوتشکل به نفع استروویت است.
۰۳پیاچ ادرار راهنمای کلیدی است: پیاچ پایدار زیر پنجونیم به نفع اوریکاسیدی، پیاچ بالای هفت همراه با کشت ادراری مثبت برای ارگانیسم اورهآز-مثبت (پروتئوس، کلبسیلا، اورهآپلاسما) به نفع استروویت، و پیاچ نسبتاً خنثی تا کمی قلیایی در سیستینوری شایع است.
۰۴غلبهٔ سنگ کلسیمفسفات همراه با پیاچ ادراری بالا، احتمال اسیدوز توبولار کلیوی دیستال را مطرح میکند و نیازمند بررسی پیاچ خون و بیکربنات سرم است.
۰۵تصویربرداری با سیتیاسکن مارپیچی بدون کنتراست برای تعیین محل، اندازه و تراکم سنگ بر حسب واحد هانسفیلد انجام میشود؛ تراکم خیلی بالا به نفع کلسیم و تراکم پایینتر به نفع اوریکاسیدی یا سیستین است، هرچند همپوشانی وجود دارد و آنالیز مستقیم قطعیتر است.
۰۶آنالیز سنگ دفعشده یا خارجشده با اسپکتروسکوپی مادونقرمز یا پراش اشعهٔ ایکس، استاندارد طلایی تعیین ترکیب سنگ در اولین رخداد است.
۰۷ارزیابی متابولیک با ادرار بیستوچهارساعته (حجم، کلسیم، اگزالات، اسیداوریک، سیترات، سدیم، پیاچ) در سنگسازهای عودکننده، پرخطر، کودکان یا سنگهای دوطرفه توصیه میشود.
۰۸در شک به هایپرپاراتیروئیدیسم اولیه، کلسیم و پاراتورمون بررسی میشود؛ در سنگسازهای جوان یا با سابقهٔ خانوادگی مثبت، غربالگری سیستینوری با آزمایش کیفی یا کمی سیستین ادرار انجام میشود.
۰۹کشت ادرار پیش از هر مداخلهٔ برنامهریزیشده الزامی است، بهخصوص وقتی سنگ مشکوک به استروویت مطرح باشد.
۰۲ درمان و مدیریت سنگ کلیه طبق گایدلاین
۰۱در انسداد همراه با عفونت، صرفنظر از نوع سنگ، تخلیهٔ فوری با استنت حالبی (دبلجی) یا نفروستومی و شروع آنتیبیوتیک، بر درمان قطعی سنگ اولویت دارد.
۰۲سنگ کلسیمی کوچک، در غیاب عفونت یا افت عملکرد کلیه و با احتمال دفع خودبهخودی بالا، کاندید مشاهدهٔ فعال است؛ در سنگهای انتهای حالب، آلفابلاکر بهعنوان درمان دارویی کمک به دفع (MET)، خروج خودبهخودی سنگ را تسریع میکند.
۰۳سنگ اوریکاسیدی رادیولوسنت با پیاچ اسیدی پایدار، در غیاب انسداد شدید یا عفونت، کاندید قلیاییسازی خوراکی ادرار با سیترات پتاسیم تا پیاچ هدف حدود ششونیم تا هفت است؛ انحلال کامل طی چند هفته ممکن است و نیاز به مداخلهٔ مکانیکی را حذف میکند.
۰۴سنگ استروویت باید تا حد ممکن یکجا و کامل خارج شود، ترجیحاً با نفرولیتوتومی پرکوتانئوس (PCNL) در بار سنگی بالا یا سنگ شاخگوزنی که پلویس و کالیسهای کلیه را پر میکند؛ قطعهٔ باقیمانده بهعنوان کانون عفونت عمل میکند و بازسازی سریع سنگ رخ میدهد.
۰۵در بیمار غیرقابلجراحی با سنگ استروویت باقیمانده، آنتیبیوتیک سرکوبی طولانیمدت و گاهی مهارکنندهٔ اورهآز، رشد سنگ را کند میکند.
۰۶سنگ سیستینی بهدلیل سختی بالا، پاسخ ضعیفتری به سنگشکنی بروناندامی (ESWL) دارد؛ یورتروسکوپی لیزری یا نفرولیتوتومی پرکوتانئوس در بار سنگی بالا ترجیح دارد.
۰۷پیشگیری ثانویهٔ سیستینوری بر افزایش شدید مصرف مایعات در سراسر شبانهروز، قلیاییسازی ادرار و در موارد مقاوم، داروهای متصلشونده به سیستین مثل تیوپرونین یا پنیسیلامین استوار است.
۰۸در هایپرکلسیوری ایدیوپاتیک، دیورتیک تیازیدی؛ در هایپراگزالوری، کاهش اگزالات غذایی؛ در هایپوسیتراتوری، سیترات پتاسیم؛ و در هایپراوریکوزوری همراه با سنگ کلسیماگزالات، آلوپورینول در نظر گرفته میشود.
۰۹پس از هر مداخله، صرفنظر از شدت علائم، فالوآپ تصویربرداری برای اطمینان از پاکشدن کامل سنگ و ارسال قطعات باقیمانده برای آنالیز توصیه میشود؛ با پیشگیری اختصاصی مبتنی بر نوع سنگ، پروگنوز بیشتر بیماران خوب است.
پرچمهای قرمز بالینی
انسداد سیستم کالیسیل همراه با تب، لرز، پیوری یا شواهد سپسیس، صرفنظر از نوع سنگ، اورژانس اورولوژیک است.
سنگ استروویت بزرگ یا شاخگوزنی همراه با تخریب پیشروندهٔ پارانشیم کلیه یا عفونت مقاوم به آنتیبیوتیک، نیازمند مداخلهٔ فوریتر است.
آنوری، الیگوری یا افت سریع کراتینین، بهخصوص در بیمار تککلیه یا سنگ دوطرفه، نشانهٔ آسیب حاد کلیوی است و بررسی فوری میطلبد.
هایپرکلسمی شدید با شک به هایپرپاراتیروئیدیسم اولیه یا بدخیمی زمینهای، نیازمند ارزیابی سریع اندوکرین است.
سیستینوری با عود مکرر در سن پایین و بار سنگی بالا، نیازمند ارجاع به مرکز تخصصی متابولیک سنگ است.
کشت ادراری مثبت با ارگانیسم اورهآز-مثبت پیش از هر مداخلهٔ برنامهریزیشده، احتمال زمینهٔ استروویت را مطرح میکند و نیازمند آنتیبیوتیکدرمانی هدفمند پیش از عمل است.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد دربارهٔ انواع سنگ کلیه
۰۱گایدلاینها آنالیز سنگ را در هر رخداد اول سنگسازی و ارزیابی متابولیک کامل را در سنگسازهای عودکننده، پرخطر یا کودکان توصیه میکنند.
۰۲سنگ اوریکاسیدی در میان این چهار نوع، تنها نوعی است که با قلیاییسازی خوراکی ادرار، بدون مداخلهٔ مکانیکی، قابلانحلال است؛ این گزینه در سنگ کلسیمی، استروویت یا سیستین کاربردی ندارد.
۰۳در سنگ استروویت، برداشت ناقص با بازگشت سریع سنگ همراه است؛ گایدلاینها نفرولیتوتومی پرکوتانئوس را برای پاکسازی کامل در بار سنگی بالا ترجیح میدهند.
۰۴سنگ سیستینی نسبت به بقیه، پاسخ ضعیفتری به سنگشکنی بروناندامی نشان میدهد؛ گزینههای آندویورولوژیک ترجیح دارند.
۰۵درمان پیشگیرانهٔ اختصاصی مبتنی بر نوع سنگ و نتایج ارزیابی متابولیک (تیازید، سیترات پتاسیم، آلوپورینول یا افزایش شدید مایعات در سیستینوری) نرخ بازگشت سنگ را کاهش میدهد.
