مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۶ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
اگر بیش از یکبار سنگ کلیه ساختهاید، بدنتان زمینهٔ سنگسازی دارد و گاهی فقط زیاد آب خوردن کافی نیست.
آزمایش ادرار ۲۴ ساعته علت دقیق سنگسازی بدن شما را نشان میدهد و درمان را هدفمند میکند.
نوشیدن آب کافی در طول روز، تا جایی که رنگ ادرار روشن بماند، سادهترین و مؤثرترین راه پیشگیری از عود است.
رژیم غذایی باید بر اساس نوع سنگ تنظیم شود؛ حذف کامل لبنیات و کلسیم، برخلاف تصور رایج، میتواند خطر را بیشتر کند.
در برخی افراد، کنترل عود به دارو هم نیاز دارد؛ نوع این دارو را باید بر اساس آزمایش خود همان فرد انتخاب کرد، نه یک نسخهٔ یکسان برای همه.
۰۱ علائم عود سنگ کلیه چیست؟
۰۱درد ناگهانی و موجدار در پهلو یا پشت، شبیه حملهٔ قبلیتان، معمولاً اولین نشانهٔ سنگ تازه است.
۰۲درد ممکن است به کشالهٔ ران یا اندام تناسلی تیر بکشد، درست مثل بار اول.
۰۳خون در ادرار، چه با چشم دیده شود چه فقط زیر میکروسکوپ در آزمایش، در کسانی که سنگ کلیهشان مکرر برمیگردد شایع است.
۰۴تهوع، تکرر ادرار یا سوزش هنگام دفع ادرار میتواند همراه این حملهٔ تازه باشد.
۰۵بعضی سنگهای تازه، بهویژه سنگهای کوچک کلیه، هیچ علامتی ندارند و فقط در سونوگرافی یا سیتی پیگیری دیده میشوند؛ برای همین پیگیری منظم برای کسی که قبلاً سنگ داشته اهمیت دارد.
۰۶اگر در کمتر از یکیدو سال دوباره دچار سنگ کلیه شدهاید یا تا امروز بیش از دو بار سنگ داشتهاید، پزشک شما را در گروه سنگ کلیهٔ عودکننده حساب میکند و ارزیابی کاملتری پیشنهاد میدهد.
۰۲ چرا سنگ کلیه عود میکند؟
۰۱در بعضی افراد، ادرار طوری ساخته میشود که زمینهٔ کریستالی شدن و سنگسازی دارد: کلسیم، اگزالات یا اسیداوریک ادرار بالا میرود، یا سیترات، که جلوی سنگسازی را میگیرد، کم میشود.
۰۲کمآبی و ادرار غلیظ، چه بهخاطر کمنوشیدن آب و چه بهخاطر تعریق زیاد در گرما یا ورزش، شایعترین علت قابلاصلاح است.
۰۳رژیم غذایی پرنمک و پرگوشت قرمز، همراه با نوشیدنیهای شیرین، ادرار را برای سنگسازی آمادهتر میکند.
۰۴اگر در خانوادهتان سابقهٔ سنگ کلیه هست، احتمال دارد زمینهٔ ژنتیکی هم در کار باشد؛ در برخی خانوادهها این زمینه از همان کودکی خودش را نشان میدهد.
۰۵پرکاری غدهٔ پاراتیروئید، نقرس، چاقی و دیابت، احتمال سنگسازی مکرر را بالا میبرند.
۰۶بیماریهای روده مثل کولیت یا کرون و جراحی چاقی، جذب اگزالات را در روده زیاد میکنند و خطر سنگهای عودکننده را بالا میبرند.
۰۷عفونت ادراری مکرر با بعضی باکتریها میتواند نوعی سنگ عفونی بسازد که خیلی سریعتر از بقیهٔ سنگها رشد میکند و برمیگردد.
۰۸مهمترین علت عود بهظاهر بیدلیل، نبود ارزیابی علت واقعی پس از اولین سنگ است؛ خیلی از بیماران فقط همان سنگ را درمان میکنند و بدون آزمایش ادرار ۲۴ ساعته، زمینهٔ سنگسازی در بدنشان دستنخورده باقی میماند.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
تب و لرز همراه با درد پهلو میتواند نشانهٔ عفونت پشت سنگی باشد که راه ادرار را بسته؛ در این حالت همان روز به اورژانس مراجعه کنید.
دردی که با مسکن معمولی کم نمیشود یا لحظهبهلحظه بدتر میشود، باید همان روز در اورژانس بررسی شود.
استفراغ مکرر و ناتوانی در نگه داشتن آب و غذا میتواند به کمآبی شدید بینجامد؛ در این حالت با اورژانس تماس بگیرید.
کاهش واضح حجم ادرار یا ناتوانی در ادرار کردن، بهخصوص در کسی که یک کلیه دارد یا کلیهاش از قبل ضعیف است، هشدار جدی است؛ همان موقع با اورژانس تماس بگیرید.
خون روشن و زیاد همراه با لخته در ادرار، یا سرگیجه و ضعف ناگهانی، باید فوراً در اورژانس بررسی شود.
درد شبیه سنگ کلیه در دوران بارداری، یا دردی که همزمان در دو طرف کمر باشد، را همان روز به پزشک اطلاع دهید یا به اورژانس مراجعه کنید.
۰۳ سنگ کلیه عودکننده چطور درمان میشود؟
۰۱برخورد با حملهٔ تازه مثل بار قبل است: کنترل درد، تصویربرداری برای مشخص کردن اندازه و محل سنگ، و تصمیم بین پیگیری خودبهخودی یا اقدام تخصصی مثل سنگشکنی یا یورتروسکوپی.
۰۲تفاوت اصلی وقتی سنگ کلیهتان دوباره و دوباره برمیگردد اینجاست: پزشک از شما میخواهد سنگی را که دفع کردهاید یا در عمل خارج شده نگه دارید و برای آزمایش نوع سنگ بفرستید؛ نوع سنگ مسیر درمان را عوض میکند.
۰۳آزمایش ادرار ۲۴ ساعته یعنی جمعآوری کامل ادرار یک شبانهروز در ظرف مخصوصی که آزمایشگاه میدهد؛ نه دردی دارد و نه خطری، فقط کافی است دستورالعمل آزمایشگاه را رعایت کنید و همان روزها غذای همیشگیتان را بخورید، نه رژیم خاصی را.
۰۴بر اساس نتیجه، پزشک میتواند دارویی برای کم کردن کلسیم ادرار، بالا بردن سیترات یا کنترل اسیداوریک تجویز کند؛ این دارو بر اساس آزمایش خود شما انتخاب میشود، نه یک نسخهٔ ثابت برای همه.
۰۵اگر سنگ ناشی از عفونت باشد، درمان کامل عفونت و خارج کردن تمام قطعات سنگ اهمیت ویژه دارد، چون باقیماندن حتی یک قطعهٔ کوچک میتواند دوباره سنگ بسازد.
۰۶اگر علت نادری مثل پرکاری پاراتیروئید پیدا شود، درمان همان بیماری زمینهای، مثلاً جراحی غدهٔ پاراتیروئید، میتواند ریشهٔ سنگسازی را برای همیشه از بین ببرد.
۰۷پزشک معمولاً چند ماه پس از شروع درمان، آزمایش ادرار ۲۴ ساعته را تکرار میکند تا مطمئن شود رژیم و داروی جدید واقعاً جواب داده است.
۰۴ چطور از عود سنگ کلیه پیشگیری کنیم؟
۰۱در طول روز آنقدر آب بنوشید که ادرار تقریباً بیرنگ یا زرد کمرنگ بماند؛ در گرما و بعد ورزش به این نکته بیشتر توجه کنید.
۰۲نمک را در غذای روزمره کم کنید؛ غذای آماده، چیپس و تنقلات شور، نمک پنهان زیادی دارند که ادرار را برای سنگسازی آماده میکند.
۰۳کلسیم موردنیازتان را از غذا، بهخصوص لبنیات، به مقدار طبیعی دریافت کنید؛ حذف کامل کلسیم بدون نظر پزشک، بهجای کاهش، سنگ را بیشتر میکند.
۰۴مصرف گوشت قرمز و پروتئین حیوانی را متعادل نگه دارید و سهم سبزی، میوه و حبوبات را در سبد غذایی بالا ببرید.
۰۵اگر آزمایش نشان دهد اگزالات ادرار بالاست، خوراکیهای خیلی پراگزالات مثل اسفناج، چغندر و آجیل زیاد را با نظر پزشک محدود کنید و همیشه همراه یک منبع کلسیم بخورید.
۰۶نوشابه و نوشیدنیهای خیلی شیرین را کنار بگذارید؛ قند زیاد هم مستقیماً روی سنگسازی اثر دارد.
۰۷سنگ دفعشده را دور نریزید؛ برای آزمایش نوع سنگ به پزشک بدهید، چون درمان پیشگیری بدون دانستن نوع سنگ، حدسی بیش نیست.
۰۸دارویی را که پزشک برای پیشگیری تجویز کرده طبق برنامه و بدون قطع خودسرانه مصرف کنید و آزمایش ادرار ۲۴ ساعته را در فاصلههایی که او میگوید تکرار کنید.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
بعد از چند بار سنگ کلیه، عودکننده حساب میشوم؟
معمولاً از دومین بار سنگسازی به بعد، پزشک شما را در گروه سنگ کلیهٔ عودکننده حساب میکند و برای پیدا کردن علت، آزمایش کاملتری پیشنهاد میدهد.
آزمایش ادرار ۲۴ ساعته چطور انجام میشود و آیا دردناک است؟
هیچ دردی ندارد؛ فقط باید در یک شبانهروز تمام ادرار خود را در ظرف مخصوصی که آزمایشگاه میدهد جمع کنید و در همان روزها مثل همیشه غذا بخورید و زندگی کنید.
آیا باید کلسیم و لبنیات را کاملاً از غذا حذف کنم؟
نه؛ در بیشتر موارد حذف کامل کلسیم اشتباه است و حتی میتواند خطر سنگ را بیشتر کند. مقدار طبیعی کلسیم را از غذا بخورید، مگر پزشک بر اساس آزمایش خودتان دستور دیگری بدهد.
روزی چقدر آب بخورم که سنگ کلیه برنگردد؟
هدف این است که در طول روز آنقدر آب بنوشید که ادرار روشن بماند؛ برای بیشتر افراد این حدود دو تا دو و نیم لیتر در روز میشود، اما در هوای گرم یا بعد از ورزش باید بیشتر بنوشید.
آیا سنگ کلیه ارثی است؟
در خیلی از خانوادهها زمینهٔ سنگسازی ارثی است. اگر پدر، مادر یا خواهر و برادرتان سابقهٔ سنگ کلیه دارند، احتمال عود در شما هم بیشتر است و ارزیابی زودتر منطقی است.
بعد از درمان سنگ، کی باید دوباره آزمایش بدهم؟
معمولاً چند ماه پس از شروع رژیم یا داروی پیشگیری، پزشک آزمایش ادرار ۲۴ ساعته را تکرار میکند و بعد از آن، بسته به شرایط شما، پیگیری دورهای با آزمایش و گاهی تصویربرداری ادامه پیدا میکند.
خلاصهٔ بالینی
سنگسازی عودکننده یعنی بروز بیش از یک اپیزود نفرولیتیازیس در طول عمر بیمار؛ بدون ارزیابی علت، ریسک اپیزود بعدی بالا میماند. ارزیابی متابولیک با آزمایش ادرار ۲۴ ساعته، اختلالهای زمینهای مثل هیپرکلسیوری، هیپراگزالوری، هیپوسیتراتوری و هیپراوریکوزوری را مشخص میکند و پایهٔ انتخاب رژیم و داروی پیشگیرانهٔ اختصاصی است. هدف مدیریت بلندمدت این است که با اقدام متناسب با نوع سنگ و یافتههای متابولیک، سرعت سنگسازی کم و فاصلهٔ بین اپیزودها بیشتر شود.
۰۱ تشخیص و ارزیابی متابولیک سنگ ادراری عودکننده
۰۱کاندیدای ارزیابی متابولیک کامل: سنگساز عودکننده، سنگ پرریسک یا سنگ اول در کودک، بیمار تککلیوی، ناهنجاری آناتومیک (کلیهٔ نعلاسبی، انسداد UPJ، کلیهٔ اسفنجی مدولاری)، نفروکلسینوز، سابقهٔ خانوادگی قوی، بیماری التهابی روده یا جراحی چاقی، نقرس، هیپرپاراتیروئیدیسم، سنگ اسیداوریک یا سیستین، و عفونت ادراری عودکننده با سنگ استروویتی.
۰۲آنالیز سنگ: هر سنگ دفعشده یا خارجشده باید برای آنالیز ترکیب فرستاده شود (کلسیماگزالات، کلسیمفسفات، اسیداوریک، استروویت، سیستین یا مخلوط)؛ این آنالیز پایهٔ انتخاب درمان هدفمند است.
۰۳شرححال و بررسی سابقهٔ کامل سنگسازی: تعداد اپیزودهای کولیک کلیوی، سن شروع، سابقهٔ خانوادگی، رژیم غذایی، مصرف مایعات، داروها و مکملها (بهویژه ویتامین D و C)، بیماری روده یا جراحی گوارشی، و بیماریهای زمینهای مثل نقرس و دیابت.
۰۴آزمایش خون: کلسیم و آلبومین برای کلسیم تصحیحشده، کراتینین و GFR، اسیداوریک، الکترولیتها و بیکربنات برای رد RTA؛ در هیپرکلسمی، سنجش PTH برای رد هیپرپاراتیروئیدیسم اولیه.
۰۵آنالیز ادرار و کشت ادرار برای رد عفونت و سنگ عفونی یا استروویتی.
۰۶آزمایش ادرار ۲۴ ساعته، ترجیحاً دو نوبت و در رژیم عادی بیمار: حجم کل، کلسیم، اگزالات، سیترات، اسیداوریک، سدیم، پتاسیم، فسفات، منیزیم، کراتینین برای کنترل کاملبودن جمعآوری، و پروفایل pH.
۰۷یافتههای رایج در تفسیر: حجم ادرار کمتر از حدود دو تا دو و نیم لیتر در روز، کلسیم ادراری بالا، سیترات پایین، اسیداوریک ادراری بالا یا pH نامناسب؛ هرکدام مسیر درمان اختصاصی را مشخص میکند.
۰۸تصویربرداری پایه با سونوگرافی یا سیتی بدون کنتراست و با دوز پایین، برای تعیین بار سنگی در کالیس و پلویس؛ فالوآپ دورهای هم متناسب با ریسک بیمار انجام میشود.
۰۹افتراقهای متابولیک مهم: هیپرپاراتیروئیدیسم اولیه؛ RTA دیستال، همراه با ادرار قلیایی، هیپوسیتراتوری، نفروکلسینوز و سنگ کلسیمفسفات؛ سیستینوری در بیمار جوان با تست نیتروپروساید مثبت؛ هیپراگزالوری رودهای پس از جراحی چاقی یا بیماری التهابی روده؛ و هیپراگزالوری اولیهٔ نادر با شروع زودرس، که نیازمند ارجاع به مرکز تخصصی متابولیک و ژنتیک است.
۱۰تکرار آزمایش ادرار ۲۴ ساعته سه تا شش ماه پس از شروع درمان برای سنجش پاسخ به درمان، و سپس فالوآپ دورهای برای پایش بلندمدت.
۰۲ درمان و پیشگیری از عود سنگ کلیه طبق گایدلاین
۰۱اقدامات عمومی برای همهٔ بیماران سنگساز عودکننده: افزایش مایعات تا رسیدن به حجم ادراری حدود دو و نیم لیتر در روز، محدود کردن سدیم دریافتی، دریافت کلسیم غذایی طبیعی همراه وعدهها بهجای رژیم کمکلسیم، تعدیل پروتئین حیوانی، کاهش قند افزوده و حفظ وزن در محدودهٔ نرمال.
۰۲در سنگ کلسیمی همراه با هیپرکلسیوری، تیازید یا شبهتیازید خط اول دارویی برای کاهش کلسیم ادرار است؛ سیتراتپتاسیم اغلب همزمان اضافه میشود، هم برای اصلاح هیپوسیتراتوری و هم برای جبران هیپوکالمی ناشی از تیازید.
۰۳در هیپوسیتراتوری منفرد، سیتراتپتاسیم برای بالا بردن سیترات و pH ادرار تجویز میشود.
۰۴در هیپراگزالوری، رژیم باید اگزالات غذایی را محدود کند و همزمان کلسیم کافی را همراه هر وعده تأمین کند تا اگزالات در روده به کلسیم متصل و دفع شود؛ در هیپراگزالوری رودهای، مکمل کلسیم اضافی همراه غذا کمککننده است.
۰۵در هیپراگزالوری اولیهٔ نادر، ارجاع به مرکز تخصصی متابولیک و ژنتیک و بررسی درمانهای هدفمند جدیدتر مثل لوماسیران مطرح است.
۰۶در سنگ اسیداوریک یا هیپراوریکوزوری همراه سنگ کلسیمی، قلیایی کردن ادرار با سیتراتپتاسیم تا pH هدف خط اول است؛ در تداوم هیپراوریسمی یا هیپراوریکوزوری، آلوپورینول اضافه میشود.
۰۷در سنگ سیستینی، مایعات فراوان برای رقیق نگه داشتن ادرار و قلیاییسازی ادرار خط اولاند؛ در موارد مقاوم، داروهای تیولدار مثل تیوپرونین با ارجاع تخصصی مطرح میشوند.
۰۸در سنگ عفونی یا استروویتی، برداشتن کامل سنگ با جراحی اصل درمان است، چون قطعات باقیمانده مخزن باکتریاند؛ آنتیبیوتیک کشتمحور و درمان علت زمینهای عفونت مکرر هم لازم است.
۰۹هیپرپاراتیروئیدیسم اولیهٔ کشفشده در ارزیابی، اندیکاسیون ارجاع به جراحی اندوکرین برای پاراتیروئیدکتومی است؛ این علت قابلعلاج سنگ کلسیمی عودکننده است.
۱۰RTA دیستال با آلکالیدرمانی، معمولاً سیتراتپتاسیم، برای اصلاح اسیدوز و کاهش فعالیت سنگسازی درمان میشود.
۱۱درمان مداخلهای سنگ فعال، سنگشکنی، یورتروسکوپی یا PCNL، طبق همان اصول سنگ اولیه و بر اساس اندازه، محل و ترکیب سنگ انتخاب میشود؛ در بیمار عودکننده، آستانهٔ برداشت فعال گاهی پایینتر است تا از تجمع بار سنگی جلوگیری شود.
۱۲فالوآپ بلندمدت: تکرار آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای سنجش پاسخ به درمان، تصویربرداری دورهای متناسب با ریسک، و تأکید مکرر بر پایبندی، چون بیشتر شکستهای برنامهٔ پیشگیری از عدم پایبندی بیمار به مایعات، رژیم یا دارو ناشی میشود.
پرچمهای قرمز بالینی
انسداد سیستم کالیسیل همراه با تب، لرز، پیوری، افت فشارخون، تاکیکاردی یا هر شاهدی از سپسیس؛ اندیکاسیون تخلیهٔ فوری با استنت حالبی (دبلجی) یا نفروستومی.
آنوری، الیگوری واضح، انسداد دوطرفه یا انسداد در بیمار تککلیوی.
افزایش سریع کراتینین یا افت حاد عملکرد کلیه.
درد مقاوم به مسکن استاندارد یا استفراغ مداوم و ناتوانی در تحمل خوراکی.
هماچوری شدید با لختهٔ فراوان یا بیثباتی همودینامیک.
شروع سنگسازی در سن پایین یا سنگسازی خیلی مکرر و تهاجمی، که هیپراگزالوری اولیه یا سایر علل ژنتیکی نادر را مطرح میکند و ارجاع زودهنگام به مرکز تخصصی میطلبد.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد پیشگیری از عود
۰۱گایدلاینها برای سنگساز عودکننده و سنگساز پرریسک، ارزیابی متابولیک با آزمایش ادرار ۲۴ ساعته (معمولاً دو نوبت و در رژیم عادی بیمار) را توصیه میکنند؛ نه صرفاً برای اپیزود اول در بیمار کمریسک.
۰۲رسیدن به حجم ادراری حدود دو تا دو و نیم لیتر در روز، مؤثرترین و کمعارضهترین مداخلهٔ منفرد برای کاهش عود در همهٔ انواع سنگ کلسیمی است.
۰۳ترکیب تیازید با کلسیم غذایی طبیعی، عود سنگ کلسیمی هیپرکلسیوریک را بیشتر از رژیم کمکلسیم کاهش میدهد؛ محدودیت شدید کلسیم غذایی با افزایش جذب اگزالات میتواند خطر را برعکس بالا ببرد.
۰۴سیتراتپتاسیم در هیپوسیتراتوری و سنگ اسیداوریک، با بالا بردن سیترات و pH ادرار، از عود سنگ پیشگیری میکند.
۰۵در سنگ عفونی یا استروویتی، پاکسازی کامل سنگ عامل اصلی کاهش عود است، نه صرفاً آنتیبیوتیک؛ قطعات باقیمانده در بیشتر موارد به عود سریع میانجامد.
