مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۲ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
تنگی مجرای ادرار یعنی باریکشدن لولهٔ خروج ادرار از مثانه، معمولاً بر اثر بافت جوشگاهی؛ نتیجهاش جریان ضعیف و دفع سخت ادرار است.
شایعترین علتها التهاب یا عفونت قدیمیِ مجرا، ضربه به ناحیهٔ تناسلی، و سابقهٔ سوند یا عمل قبلی روی مجرا و پروستات هستند.
برای تنگیهای کوتاه، گشاد کردن مجرا (اتساع) یا برش داخلی با دوربین معمولاً کافی است؛ برای تنگیهای بلند یا عودکننده، جراحی ترمیمی مجرا (یورتروپلاستی) نتیجهٔ پایدارتری میدهد.
اگر اصلاً نمیتوانید ادرار کنید یا مثانهتان پر و دردناک شده، وضعیت اورژانسی است؛ همین حالا با اورژانس تماس بگیرید.
بدون درمان، تنگی میتواند به عفونتهای مکرر ادراری، احتباس ادرار و آسیب تدریجی به مثانه و کلیهها منجر شود.
۰۱ علائم تنگی مجرای ادرار چیست؟
۰۱جریان ادرار نازک و ضعیف شده و دیگر مثل قبل با فشار بیرون نمیآید.
۰۲ادرار کردن طول میکشد و باید فشار بدهید تا مثانه خالی شود.
۰۳جریان ادرار دوشاخه یا پخش میشود و بهجای مستقیم، بهصورت اسپری بیرون میآید.
۰۴بعد از تمامشدن ادرار، چند قطرهٔ آخر باز هم چکه میکند.
۰۵حس تخلیهٔ ناقص مثانه دارید و برای دفع کامل باید دوباره به دستشویی برگردید.
۰۶عفونت ادراری را پشتسرهم و بدون دلیل مشخص تجربه میکنید.
۰۲ چرا مجرای ادرار تنگ میشود؟
۰۱التهاب یا عفونت قدیمیِ مجرا، از جمله بیماریهای آمیزشیِ درماننشده.
۰۲ضربه یا آسیب به ناحیهٔ تناسلی و لگن، مثل افتادن روی لبهٔ سخت یا تصادف رانندگی.
۰۳سابقهٔ سوند ادراری یا عملهای قبلی از راه مجرا، از جمله عمل پروستات.
۰۴برخی بیماریهای پوستی مزمن که پوست سر آلت و مجرا را ملتهب و سفت میکنند.
۰۵در موارد نادر، علت مادرزادی است، یعنی از بدو تولد وجود دارد.
۰۶در بخش قابلتوجهی از بیماران، با وجود بررسی کامل، علت دقیقی پیدا نمیشود.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
اصلاً نمیتوانید ادرار کنید و مثانهتان پر و دردناک شده است؛ همین حالا با اورژانس تماس بگیرید.
تب و لرز همراه با درد پایین شکم یا کمر دارید.
خون واضح در ادرار میبینید.
درد ناگهانی و شدید پایین شکم دارید که با گذشت زمان بدتر میشود.
همراه با مشکل دفع ادرار، تورم و درد شدید ناحیهٔ تناسلی هم دارید.
در هر کدام از این حالتها معطل نکنید؛ با اورژانس تماس بگیرید یا به نزدیکترین بیمارستان بروید.
۰۳ تنگی مجرای ادرار چطور درمان میشود؟
۰۱برای تنگیهای کوتاه و ساده، پزشک با وسیلهای مخصوص مجرا را بهآرامی گشاد میکند؛ به این کار اتساع میگویند و گاهی باید هر چند وقت یکبار تکرار شود.
۰۲روش دیگر، باز کردن تنگی از داخل با دوربینی نازک و یک برش کوچک است؛ این کار سرپایی انجام میشود و بهبودی آن نسبتاً سریع است.
۰۳اگر تنگی بلند باشد یا بعد از این روشها دوباره برگردد، جراحی ترمیمی مجرا (یورتروپلاستی) گزینهٔ اصلی است؛ در این عمل قسمت تنگشده برداشته یا با بافت سالم از جای دیگر بدن، مثلاً از داخل گونه، ترمیم میشود.
۰۴یورتروپلاستی جراحی بزرگتری است، اما نتیجهاش معمولاً پایدارتر از اتساع یا برش تکراری میماند.
۰۵اگر اصلاً نتوانید ادرار کنید، پزشک ممکن است موقتاً یک لولهٔ نازک از راه دیوارهٔ شکم وارد مثانه کند تا بعداً با آرامش دربارهٔ درمان اصلی تصمیم گرفته شود.
۰۶بعد از هر کدام از این روشها، پیگیری منظم با پزشک لازم است تا بازگشت احتمالی تنگی زود شناسایی شود.
۰۴ چطور از تنگی مجرای ادرار پیشگیری کنیم؟
۰۱اگر لازم شد سوند ادراری برایتان بگذارند، از تیم درمانی بخواهید اندازهٔ مناسب سوند و رعایت کامل اصول بهداشتی را در نظر بگیرند.
۰۲علائم عفونت ادراری یا بیماری آمیزشی را نادیده نگیرید و زود درمانشان کنید.
۰۳هنگام ورزش، دوچرخهسواری یا کارهای پرخطر، ناحیهٔ تناسلی و لگن را از ضربه و آسیب محافظت کنید.
۰۴اگر سابقهٔ عمل روی پروستات یا مجرا دارید، علائم جدیدی مثل ضعیفشدن جریان ادرار را زود با پزشک در میان بگذارید.
۰۵بعد از هر عمل روی مجرا، ویزیتهای پیگیری را از دست ندهید تا تنگی احتمالی در همان مراحل اول شناسایی شود.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
تنگی مجرای ادرار خطرناک است؟
اگر درمان نشود، بله میتواند خطرناک شود؛ با گذشت زمان ادرار در مثانه میماند، عفونتهای مکرر پیش میآید و فشار طولانیمدت میتواند به مثانه و حتی کلیهها آسیب بزند. با تشخیص و درمان بهموقع، این خطرها بهخوبی کنترل میشوند.
تنگی مجرای ادرار بدون جراحی درمان میشود؟
برای تنگیهای کوتاه و ساده، گشاد کردن مجرا (اتساع) یا برش داخلی با دوربین معمولاً بدون نیاز به جراحی باز جواب میدهد. اما این روشها احتمال بازگشت تنگی را دارند و در تنگیهای بلند یا عودکننده، جراحی ترمیمی مجرا نتیجهٔ بهتر و پایدارتری میدهد.
بعد از عمل تنگی مجرا چقدر طول میکشد بهبود پیدا کنم؟
بعد از اتساع یا برش داخلی، بیشتر افراد ظرف چند روز سرِکار برمیگردند. بعد از یورتروپلاستی، معمولاً چند هفته یک سوند دارید و بازگشت کامل به فعالیت عادی چند هفته تا حدود یک ماه طول میکشد؛ پزشکتان برنامهٔ دقیقتر را بر اساس نوع عمل به شما میگوید.
تنگی مجرای ادرار دوباره برمیگردد؟
بعد از اتساع یا برش داخلی، احتمال بازگشت تنگی نسبتاً بالاست، بهخصوص اگر تنگی از اول بلند بوده باشد. بعد از جراحی ترمیمی مجرا (یورتروپلاستی)، بهخصوص در تنگیهای کوتاه، نتیجه معمولاً پایدارتر است؛ در هر حال، ویزیتهای پیگیری را جدی بگیرید.
علت تنگی مجرای ادرار در مردان جوان چیست؟
در مردان جوانتر، بیشترِ علتها ضربه به ناحیهٔ تناسلی یا لگن، عفونتهای آمیزشی درماننشده، یا سابقهٔ سوند و عمل قبلی روی مجراست. در بخشی از موارد هم، با وجود بررسی کامل، علت دقیقی پیدا نمیشود.
تنگی مجرای ادرار در زنان هم پیش میآید؟
پیش میآید، اما بسیار کمتر از مردان، چون مجرای زنان کوتاهتر است. علت آن معمولاً عفونتهای مکرر یا جراحیهای قبلی لگن است و روش تشخیص و درمانش با مردان فرق دارد.
خلاصهٔ بالینی
تنگی مجرای ادرار باریکشدن لومن اورترا در اثر اسپونژیوفیبروز است که با کاهش کالیبر و قدرت جریان ادراری تظاهر میکند؛ شایعترین علل آن یاتروژنیک (کاتتریزاسیون، TURP و سایر مداخلات آندوسکوپیک) و تروماتیک هستند و اورتریت ناشی از عفونت مقاربتی همچنان بخشی از موارد را توجیه میکند. رویکرد درمانی طیفی از اتساع و یورتروتومی داخلی تا یورتروپلاستی باز را در بر میگیرد و انتخاب روش عمدتاً به طول و محل تنگی و سابقهٔ عود بستگی دارد.
۰۱ تشخیص و ارزیابی تنگی مجرای ادرار
۰۱شرححال هدفمند: سابقهٔ کاتتریزاسیون، سیستوسکوپی یا TURP قبلی، تروما یا شکستگی لگن، عفونت مقاربتی، و بیماری پوستی مزمن ناحیهٔ تناسلی مثل لیکن اسکلروزوس باید مشخصاً پرسیده شود.
۰۲علائم کلیدی شامل کاهش قدرت و کالیبر جریان ادراری، طولانیشدن زمان دفع، جریان دوشاخه یا اسپریشکل، تخلیهٔ ناقص، عفونت ادراری راجعه و گاهی هماچوری خفیف است.
۰۳اوروفلومتری اولین ابزار غربالگری است؛ منحنی پلاتوی پهن با اوج جریان پایین، برخلاف منحنی زنگولهایِ انسداد پروستاتی، بهنفع انسداد آناتومیک ثابت است.
۰۴حجم ادرار باقیمانده (PVR) با سونوگرافی سنجیده میشود؛ آنالیز و کشت ادرار هم برای رد عفونت همزمان درخواست میشود.
۰۵یورتروگرافی رتروگراد (RUG) استاندارد تصویربرداری برای تعیین محل، طول و شدت تنگی مجرای قدامی است؛ در تنگی خلفی یا شک به آسیب همزمان مثانه، ترکیب آن با سیستوگرافی دفعی بهکار میرود.
۰۶سیستوسکوپی نرم دید مستقیم از لومن، محل دقیق تنگی و وضعیت مجرای پروگزیمال به آن را فراهم میکند.
۰۷در تروما، خون در دهانهٔ مجرا و پروستات بالا و شناور در معاینهٔ رکتال، نشانهٔ کلاسیک آسیب اورترای خلفی است و باید پیش از هر تلاش برای کاتتریزاسیون در نظر گرفته شود.
۰۸در رتانسیون حاد یا شک بالینی به آسیب حاد اورترا، هدف تخلیهٔ ایمن مثانه است، نه تلاشهای مکرر برای عبور کاتتر از مسیر تنگشده؛ این تلاشها ریسک ایجاد راه کاذب (false passage) را بالا میبرند.
۰۹در ضایعات پوستی مشکوک به لیکن اسکلروزوس، بیوپسی موضعی تشخیص را قطعی میکند.
۰۲ درمان و مدیریت تنگی مجرای ادرار طبق گایدلاین
۰۱در تنگی کوتاه (حدود یک تا دو سانتیمتر) و اولینبار، خط اول درمان اتساع تدریجی یا یورتروتومی داخلی مستقیم (DVIU) با چاقوی سرد یا لیزر است؛ هر دو روش کمتهاجمی و بهصورت جراحی سرپایی انجام میشوند.
۰۲اتساع و DVIU ریسک عود قابلتوجهی دارند، بهخصوص در تنگیهای طولانیتر یا با فیبروز عمیق اسپونژیوزال؛ گایدلاین تکرار روتین این روشها را بعد از شکست اول توصیه نمیکند.
۰۳تنگی عودکننده، چندکانونی یا بلندتر از حدود دو سانتیمتر، اندیکاسیون یورتروپلاستی باز است: اکسیزیون و آناستوموز اولیه برای تنگی کوتاه بولبار، و یورتروپلاستی جایگزینی با گرافت مخاط باکال برای تنگی بلندتر یا تنگی پنایل.
۰۴در رتانسیون حاد یا ناتوانی در عبور ایمن کاتتر، سیستوستومی سوپراپوبیک برای تخلیهٔ موقت ارجح است، نه تلاش تهاجمی مکرر برای کاتتریزاسیون اورترال.
۰۵عفونت همزمان پیش از هر مداخلهٔ الکتیو، بر اساس نتیجهٔ کشت و آنتیبیوگرام درمان میشود.
۰۶در تنگی مرتبط با لیکن اسکلروزوس، برای یورتروپلاستی گرافت مخاط باکال بهجای پوست ژنیتال ترجیح دارد، چون بیماری زمینهای میتواند در پوست پیوندی هم عود کند.
۰۷تنگی خلفی ناشی از شکستگی لگن معمولاً ابتدا با سیستوستومی سوپراپوبیک تخلیه میشود و پس از تثبیت بیمار، با یورتروپلاستی آناستوموتیک تأخیری از راه پرینه ترمیم میشود.
۰۸فالوآپ بعد از یورتروپلاستی با اوروفلومتری، و در صورت شک بالینی با یورتروگرافی یا سیستوسکوپی، در سه، شش و دوازده ماه اول انجام میشود؛ بیشتر عودها در همین بازه ظاهر میشوند.
پرچمهای قرمز بالینی
رتانسیون حاد کامل با مثانهٔ متسع و دردناک نیازمند تخلیهٔ فوری است؛ باید از تلاش مکرر و اجباری برای عبور کاتتر خودداری و در صورت شکست، سیستوستومی سوپراپوبیک انجام شود.
تب، لرز و افت فشار خون در بیمار با انسداد یا بعد از مداخلهٔ اخیر روی مجرا، نشانهٔ اوروسپسیس است و نیاز به ارزیابی و آنتیبیوتیک فوری دارد.
ایجاد راه کاذب حین کاتتریزاسیون با خونریزی و درد ناگهانی و توقف پیشروی کاتتر مشخص میشود؛ باید کاتتریزاسیون فوراً متوقف و کمک اورولوژی گرفته شود.
اکستراوازاسیون ادرار به بافت اطراف، با ادم و تغییر رنگ پرینه یا کیسهٔ بیضه، اورژانس جراحی با ریسک فاسئیت نکروزان است.
افت عملکرد کلیه یا هیدرونفروز دوطرفه در انسداد مزمنِ تشخیصدادهنشده رخ میدهد و نیازمند بررسی و رفع فوری انسداد است.
۰۳ نکات کلیدی بالینی و شواهد تنگی مجرای ادرار
۰۱طبق گایدلاین AUA، بعد از شکست یک دورهٔ اتساع یا DVIU، تکرار روتین همان روش توصیه نمیشود، چون یورتروپلاستی بهطور معنیداری نتیجهٔ بلندمدت بهتری دارد.
۰۲یورتروپلاستی باز، بهویژه اکسیزیون و آناستوموز اولیه برای تنگی کوتاه بولبار، در سریهای باتجربه نرخ موفقیت بلندمدت بالای نود درصد گزارش شده و برتر از درمان اندوسکوپیک تکراری است.
۰۳گرافت مخاط باکال بهدلیل مقاومت بافتی بالا و سازگاری خوب با محیط مرطوب، گرافت استاندارد برای یورتروپلاستی جایگزینی محسوب میشود.
۰۴پروگنوز تنگی مرتبط با لیکن اسکلروزوس بدتر از تنگی ایدیوپاتیک یا تروماتیک است و معمولاً نیاز به گرافت غیرژنیتال دارد.
۰۵تنگی مجرای ادرار در زنان بهمراتب نادرتر است، معمولاً منشأ التهابی یا یاتروژنیک دارد و اغلب با اتساع ساده یا یورتروتومی، بدون نیاز به بازسازی پیچیده، درمان میشود.
منابع
گایدلاین EAU (تنگی مجرای ادرار)
گایدلاین AUA (تنگی مجرای ادرار مردان)
گایدلاین AUA/SUFU (اوروتراما)
گایدلاین NICE دربارهٔ علائم دستگاه ادراری تحتانی در مردان
