مسیر فعال: هر دوزمان مطالعه: ۱۴ دقیقهبازبینی: متخصص اورولوژیبهروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۴
در یک نگاه
واریکوسل یعنی گشادشدن و پیچخوردگی رگهای اطراف بیضه، شبیه واریس پا، و بیشتر سمت چپ دیده میشود.
اغلب هیچ علامتی ندارد و گاهی فقط در بررسی ناباروری یا معاینهٔ اتفاقی کشف میشود.
همهٔ واریکوسلها نیاز به درمان ندارند؛ تصمیم به درد، اندازهٔ بیضه و نتیجهٔ اسپرموگرام بستگی دارد.
درمان واریکوسل یا با جراحی میکروسکوپی از راه یک برش کوچک در کشالهٔ ران انجام میشود، یا با آمبولیزاسیون از راه رگ، بدون هیچ برشی.
اگر هدف از درمان بهبود باروری باشد، نتیجه فوری نیست و باید چند ماه بعد با آزمایش دوباره بررسی شود.
۰۱ علائم واریکوسل چیست؟
۰۱در اکثر مردان هیچ علامتی ندارد و تنها با معاینهٔ پزشک یا در پیگیری ناباروری کشف میشود.
۰۲احساس سنگینی یا درد مبهم در کیسهٔ بیضه، معمولاً سمت چپ، شایعترین نشانه است؛ با ایستادن طولانی یا در پایان روز بیشتر و با دراز کشیدن کمتر میشود.
۰۳در حالت ایستاده یا هنگام سرفه و زورزدن، میتوان بالای بیضه رگهای برجسته و پیچخورده را با دست حس کرد؛ پزشکان این حالت را به یک کیسه پر از کرم تشبیه میکنند.
۰۴در برخی مردان، بیضهٔ سمت درگیر با گذشت زمان کمی کوچکتر از طرف مقابل به نظر میرسد.
۰۵در نوجوانان، واریکوسل معمولاً همراه با بلوغ ظاهر یا بزرگتر میشود و گاهی در معاینهٔ مدرسه یا ورزش کشف میشود.
۰۶گاهی تنها سرنخ، نتیجهٔ غیرطبیعی اسپرموگرام در بررسی ناباروری زوج است، بدون اینکه بیضه هیچ حس ناخوشایندی داشته باشد.
۰۲ چرا واریکوسل ایجاد میشود؟
۰۱علت اصلی، ضعف دریچههای داخل رگهای اطراف بیضه است؛ خون بهجای عبور یکطرفه به سمت بالا کمی برمیگردد و رگ را گشاد و پیچخورده میکند، درست مثل واریس پا.
۰۲رگ بیضهٔ چپ مسیر طولانیتر و عمودیتری تا رگ اصلی شکم دارد؛ به همین علت فشار در آن بیشتر میشود و اغلب واریکوسلها سمت چپ دیده میشوند.
۰۳با شروع بلوغ، جریان خون بیضه بیشتر میشود و واریکوسل معمولاً در همین دوران ظاهر میشود یا بزرگتر میشود.
۰۴ایستادن طولانی، بلندکردن وزنهٔ سنگین یا فشار شکمی، واریکوسل موجود را برجستهتر و قابلاحساستر میکند؛ این کارها خودشان علت ایجاد رگ گشاد نیستند.
۰۵اگر واریکوسل فقط سمت راست باشد یا ناگهان در سنین بالاتر ظاهر شود، احتمال دارد یک تودهٔ داخل شکم یا کلیه به رگ فشار آورده باشد؛ این حالت نیاز به بررسی بیشتر دارد.
۰۶زمینهٔ خانوادگی و ضعف ذاتی دیوارهٔ رگها هم در برخی افراد نقش دارد.
نشانههای خطر — فوری به پزشک مراجعه کنید
درد ناگهانی و شدید بیضه، بهخصوص همراه با تهوع، میتواند نشانهٔ پیچخوردگی بیضه باشد؛ فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تب، قرمزی و تورم سریع کیسهٔ بیضه نشانهٔ عفونت جدی است و باید همان روز ویزیت شوید.
هر تودهٔ سفت داخل خود بیضه، جدا از رگهای نرم واریکوسل، باید بدون تأخیر توسط پزشک بررسی شود.
اگر واریکوسل فقط سمت راست باشد یا با دراز کشیدن کاملاً جمع نشود، حتماً به پزشک بگویید؛ ممکن است سونوگرافی شکم برای بررسی کلیه لازم باشد.
اگر بیضه، بهخصوص در نوجوان، نسبتاً سریع یا پیوسته کوچکتر شود، جدی بگیرید و مراجعه را عقب نیندازید.
۰۳ واریکوسل چطور درمان میشود؟
۰۱اگر واریکوسل بدون درد باشد، بیضهها اندازهٔ طبیعی داشته باشند و بارداری هم فعلاً مدنظر نباشد، پیگیری دورهای کافی است و نیازی به هیچ اقدامی نیست.
۰۲برای ناراحتی خفیف، زیرپوش یا شورت حمایتی، پرهیز از ایستادن طولانی و کمپرس سرد معمولاً حس سنگینی را کم میکند.
۰۳اما وقتی با وجود این اقدامات درد ادامه یابد، بیضه کوچک شده باشد، یا زوج در پی بارداری باشند و اسپرموگرام مشکلی نشان دهد، ترمیم واریکوسل مطرح میشود.
۰۴در جراحی واریکوسل، اورولوژیست از یک برش کوچک در کشالهٔ ران و معمولاً زیر میکروسکوپ، رگهای گشادشده را میبندد و رگ اصلی خونرسان و مجرای لنفاوی بیضه را دستنخورده نگه میدارد.
۰۵در آمبولیزاسیون، پزشک رادیولوژی مداخلهای یک کاتتر نازک را از رگ پا یا گردن وارد میکند و رگ معیوب را از داخل با یک وسیلهٔ کوچک مسدود میکند؛ روی کیسهٔ بیضه هیچ برشی داده نمیشود.
۰۶هر دو روش سرپایی هستند و بازگشت به فعالیت روزمره معمولاً ظرف چند روز اتفاق میافتد؛ انتخاب بین آنها به نظر اورولوژیست و امکانات مرکز درمانی بستگی دارد.
۰۷وقتی هدف از درمان، بهبود باروری باشد، نتیجه فوری بهدست نمیآید؛ پزشک معمولاً چند ماه بعد اسپرموگرام را دوباره میگیرد.
۰۸در نوجوانان، تصمیم جراحی با احتیاط بیشتری گرفته میشود و معمولاً به کوچکشدن مشخص بیضه یا علامتدار بودن وابسته است، نه فقط به اندازهٔ واریکوسل.
۰۴ چطور از واریکوسل پیشگیری کنیم؟
۰۱راهی برای جلوگیری قطعی از شکلگیری واریکوسل شناختهشده نیست، اما پیگیری منظم میتواند از عوارض آن جلوگیری کند.
۰۲اگر واریکوسل دارید، هر یکی دو سال یکبار نزد پزشک معاینه شوید تا هر تغییری در اندازهٔ بیضه زود کشف شود.
۰۳در نوجوانی، معاینهٔ منظم بیضه در چکاپهای مدرسه یا ورزشی را جدی بگیرید؛ کشف زودهنگام تصمیمگیری را راحتتر میکند.
۰۴اگر قصد بچهدار شدن دارید و واریکوسل مشخصی دارید، اسپرموگرام را زودتر انجام دهید تا در صورت نیاز، زمان کافی برای درمان باقی بماند.
۰۵ترک سیگار، رساندن وزن به حد طبیعی و پرهیز از گرمای طولانیمدت در ناحیهٔ بیضه به سلامت کلی اسپرم کمک میکند، حتی اگر مستقیماً واریکوسل را از بین نبرد.
۰۶هر توده، تغییر اندازه یا درد جدید بیضه را زود به پزشک نشان دهید؛ تشخیص زودهنگام، گزینههای درمانی بیشتری پیش پای شما میگذارد.
۰۶ پرسشهای پرتکرار
واریکوسل چیست؟
واریکوسل یعنی گشادشدن و پیچخوردگی رگهای اطراف بیضه، درست مثل واریس پا. بیشتر سمت چپ رخ میدهد و در خیلی از مردان هیچ مشکلی ایجاد نمیکند.
آیا واریکوسل خطرناک است؟
بهمعنای بیماری خطرناک یا سرطان نیست. نگرانی اصلی، اثر احتمالی روی کیفیت اسپرم و بارداری، یا در موارد کمتر، درد و کوچکشدن بیضه است.
آیا واریکوسل حتماً باید عمل شود؟
نه. اگر درد ندارید، بیضهها اندازهٔ طبیعی دارند و بارداری هم مدنظر نیست، پیگیری کافی است. عمل معمولاً برای درد مقاوم، کوچکشدن بیضه یا ناباروری همراه با اسپرموگرام غیرطبیعی مطرح میشود.
عمل واریکوسل بهتر است یا آمبولیزاسیون؟
هر دو روش میتوانند رگ معیوب را ببندند. عمل میکروسکوپی معمولاً کمترین احتمال عود را دارد و آمبولیزاسیون بدون هیچ برشی روی کیسهٔ بیضه انجام میشود؛ انتخاب را با اورولوژیست خودتان مطرح کنید.
بعد از عمل واریکوسل کیفیت اسپرم کِی بهتر میشود؟
معمولاً چند ماه طول میکشد، چون ساختهشدن یک نسل جدید اسپرم حدود سه ماه زمان میبرد. پزشک آزمایش را همان زمان دوباره میگیرد.
آیا واریکوسل بعد از عمل برمیگردد؟
در تعداد کمی از بیماران بله، بهخصوص اگر روش جراحی میکروسکوپی نباشد. اگر بعد از درمان دوباره رگهای برجسته را احساس کردید، به پزشک اطلاع دهید.
خلاصهٔ بالینی
واریکوسل اتساع و پیچخوردگی غیرطبیعی وریدهای پلکسوس پامپینیفرم در طناب اسپرماتیک است که تقریباً همیشه با غلبهٔ سمت چپ رخ میدهد و ریشه در نارسایی دریچههای وریدی و آناتومی تخلیهٔ ورید اسپرماتیک چپ به ورید کلیوی دارد. از راه افزایش دمای بیضه، استاز وریدی و استرس اکسیداتیو با اختلال پارامترهای اسپرم مرتبط است و شایعترین علت قابلاصلاح ناباروری مردان به شمار میرود. تصمیم درمان بین پیگیری، واریکوسلکتومی و آمبولیزاسیون، بر پایهٔ درجهٔ بالینی، علامت، اسپرموگرام و هدف باروری بیمار گرفته میشود، نه صرف وجود واریکوسل در معاینه.
۰۱ تشخیص و ارزیابی واریکوسل
۰۱شرححال شامل مدت وجود واریکوسل یا زمان کشف آن، درد یا سنگینی اسکروتوم و ارتباطش با ایستادن و فعالیت، مدت تلاش برای بارداری و نتیجهٔ ارزیابی همسر، علائم هورمونی، و سابقهٔ جراحی یا تروما در کشالهٔ ران است.
۰۲معاینه در وضعیت ایستاده و با مانور والسالوا انجام میشود؛ درجهبندی بالینی از درجهٔ یک تا سه، بر اساس قابللمسبودن با یا بدون والسالوا و قابلمشاهدهبودن رگها، ثبت شود.
۰۳حجم هر دو بیضه با ارکیدومتر یا سونوگرافی مقایسه شود؛ هیپوتروفی همانسمت، بهویژه در نوجوان، در تصمیم درمان نقش کلیدی دارد.
۰۴واریکوسلی که فقط سمت راست باشد، ناگهان در سن بالاتر ظاهر شود، یا در وضعیت خوابیده کاملاً جمع نشود، باید ذهن را بهسمت تودهٔ رتروپریتوئن یا کلیوی ببرد که مسیر ورید اسپرماتیک را مسدود کرده باشد؛ اندیکاسیون تصویربرداری شکم و لگن است.
۰۵سونوگرافی داپلر اسکروتوم در معاینهٔ مبهم، تأیید تشخیص، یا رد سایر ضایعات کیسهٔ بیضه مثل هیدروسل، اسپرماتوسل، کیست اپیدیدیم و تودهٔ بیضه کاربرد دارد؛ قطر وریدی بیشتر از حد طبیعی همراه با رفلاکس وریدی در والسالوا معیار سونوگرافیک است.
۰۶واریکوسل سابکلینیکال، یعنی فقط قابلمشاهده در سونوگرافی و غیرقابللمس در معاینه، بهتنهایی اندیکاسیون درمان ایجاد نمیکند.
۰۷اسپرموگرام طبق استاندارد WHO در هر بزرگسال با نگرانی باروری درخواست شود؛ نتیجهٔ غیرطبیعی پیش از هر تصمیم درمانی باید با فاصلهٔ چند هفته تکرار شود.
۰۸پروفایل هورمونی شامل FSH و تستوسترون صبحگاهی در آتروفی بیضه، واریکوسل دوطرفه یا علائم بالینی هیپوگنادیسم درخواست شود.
۰۹تشخیص افتراقی شامل هیدروسل، اسپرماتوسل، کیست اپیدیدیم، فتق اینگوینال و تودهٔ بیضه است؛ هر جزء سفت داخل خود بیضه، جدا از رگهای اطرافش، باید بدون تأخیر با سونوگرافی و مارکرهای تومورال بررسی شود.
۰۲ درمان و مدیریت واریکوسل طبق گایدلاین
۰۱اندیکاسیون درمان در بزرگسال: واریکوسل بالینی قابللمس همراه با اسپرموگرام غیرطبیعی و ناباروری مستند زوج، در شرایطی که همسر پتانسیل باروری دارد یا فاکتور زنانه قابلدرمان است.
۰۲اندیکاسیون درد: سنگینی یا درد مزمن اسکروتوم که مستقیماً به واریکوسل نسبت داده شده و به اقدامات محافظهکارانه مثل زیرپوش حمایتی، محدودیت فعالیت سنگین و ضدالتهاب کوتاهمدت پاسخ نداده باشد.
۰۳اندیکاسیون نوجوان: هیپوتروفی بیضهٔ همانسمت مستندشده در پیگیری، یا واریکوسل دوطرفه و درجهٔ سه علامتدار؛ در هیپوتروفی خفیف بدون علامت، پیگیری دورهای بدون جراحی فوری منطقی است، چون رشد جبرانی پس از بلوغ ممکن است رخ دهد.
۰۴واریکوسل سابکلینیکال معمولاً کاندید درمان نیست، چون سود آن برای باروری یا درد ثابت نشده است.
۰۵واریکوسلکتومی میکروسکوپیک ساباینگوینال روش ارجح است: با بزرگنمایی میکروسکوپ، شریان بیضه و عروق لنفاوی حفظ و وریدهای گشادشده بسته میشوند؛ این روش کمترین نرخ عود و هیدروسل پس از عمل را در میان روشهای جراحی دارد.
۰۶واریکوسلکتومی لاپاراسکوپیک یا لیگاسیون رتروپریتونئال باز به روش ایوانیسویچ یا پالومو جایگزیناند، اما بدون حفظ عروق لنفاوی یا میکروسکوپ، ریسک هیدروسل و عودشان بالاتر است.
۰۷آمبولیزاسیون پرکوتانئوس با کاتترگذاری از رگ فمورال یا ژوگولار و انسداد ورید اسپرماتیک داخلی با کویل یا اسکلروزانت، گزینهای کمتهاجم و بدون برش است؛ برای عود پس از جراحی یا ترجیح بیمار به روش غیرجراحی مناسب است، اما در آناتومی وریدی دشوار ممکن است از نظر فنی موفق نشود.
۰۸عوارض جراحی شامل هیدروسل ناشی از آسیب لنفاوی، عود واریکوسل بهدلیل وریدهای فرعی باقیمانده که بسته نشدهاند، و بهندرت آسیب شریان بیضه با ریسک آتروفی است؛ عوارض آمبولیزاسیون شامل پرفوراسیون وریدی، مهاجرت کویل، درد گذرا و مواجهه با اشعه و کنتراست است.
۰۹در واریکوسلی که فقط سمت راست باشد یا در حالت خوابیده کاملاً جمع نشود، پیش از هر مداخله مستقیم روی بیضه، باید تودهٔ رتروپریتوئن یا کلیوی با تصویربرداری شکمی رد شود.
۱۰در بیمار نابارور، پس از واریکوسلکتومی یا آمبولیزاسیون، فالوآپ با اسپرموگرام سریال حدود سه تا شش ماه بعد، متناسب با چرخهٔ اسپرمزایی، انجام و برنامهٔ کمکباروری بر اساس پاسخ، سن و ذخیرهٔ تخمدانی همسر بازبینی شود.
پرچمهای قرمز بالینی
درد حاد و شدید بیضه یا شک بالینی به تورشن بیضه: ارجاع اورژانسی برای حفظ بیضه.
واریکوسلی که فقط سمت راست باشد، ناگهان در سن بالاتر شروع شده باشد، یا در وضعیت خوابیده کاملاً برطرف نشود: شک به تودهٔ رتروپریتوئن یا کلیوی، از جمله کارسینوم سلول کلیوی با درگیری ورید کلیوی؛ نیازمند تصویربرداری شکم و لگن پیش از هر اقدام موضعی.
تودهٔ سفت داخل خود بیضه، همزمان یا مجزا از واریکوسل: رد تومور ژرمسل با سونوگرافی و مارکرهای تومورال.
تب، تورم سریع و قرمزی کیسهٔ بیضه: اپیدیدیموارکیت یا عفونتی با نیاز به درمان فوری.
هیپوتروفی پیشرونده یا سریع بیضه در نوجوان مبتلا به واریکوسل: ارجاع زودتر برای تصمیم جراحی.
آتروفی دوطرفهٔ بیضه یا علائم بالینی هیپوگنادیسم: ارزیابی آندوکرین کامل پیش از هر تصمیم جراحی.
۰۳ نکات بالینی کلیدی و شواهد علمی دربارهٔ واریکوسل
۰۱واریکوسلکتومی برای واریکوسل بالینی همراه با اسپرموگرام غیرطبیعی و ناباروری مستند توصیه میشود؛ درمان واریکوسل سابکلینیکال سود ثابتشدهای ندارد و نباید بهطور روتین انجام شود.
۰۲واریکوسلکتومی میکروسکوپیک ساباینگوینال در مقایسه با روشهای غیرمیکروسکوپیک، پایینترین نرخ عود و هیدروسل را دارد و در راهنماها روش ارجح است.
۰۳آمبولیزاسیون پرکوتانئوس در مراکز مجرب اثربخشی قابلمقایسهای دارد، هرچند برخی مطالعات ریسک عود اندکی بالاتر نسبت به جراحی میکروسکوپیک را گزارش کردهاند؛ انتخاب باید بر اساس مهارت مرکز و ترجیح بیمار باشد.
۰۴در نوجوانان، جراحی صرفاً بر اساس اندازهٔ واریکوسل اندیکاسیون ندارد؛ هیپوتروفی مستند بیضه معیار اصلی تصمیم است تا از عمل غیرضروری در واریکوسلی که پیشرفت نمیکند پرهیز شود.
۰۵بهبود پارامترهای اسپرموگرام پس از واریکوسلکتومی در بخش قابلتوجهی از بیماران واجد شرایط دیده میشود، اما پروگنوز بارداری طبیعی پس از آن همچنان محل بحث است و باید در چارچوب برنامهٔ کلی باروری زوج توضیح داده شود.
منابع
گایدلاین EAU دربارهٔ ناباروری مردان و سلامت جنسی
گایدلاین EAU دربارهٔ اورولوژی کودکان — بخش واریکوسل نوجوانان
گزارش کمیتهٔ AUA/ASRM دربارهٔ واریکوسل و ناباروری مردان
